جدیدترین مطالب
خانه » دایرة‌المعارف » آثار باستانی » گرگان، مهد تمدن‌های کهن

گرگان، مهد تمدن‌های کهن

در گزارش هیأت کاوش کننده سوئدی در ناحیه گرگان دیده می‌شود

از همه جالب‌تر این است که هیأت مزبور اظهار داشته است در نتیجه تحقیقات دقیق در ناحیه گرگان و مراتع ترکمن دشت‌های ترکمنستان لااقل ۳۱۰ مکان تاریخی وجود دارد.

از سال ۱۳۱۰ به بعد چند هیأت باستان شناسی خارجی در این ناحیه بکاوش پرداختند. از آن جمله است هیأت حفاری دانشگاه پنسیلوانیا که در سال ۱۹۳۱ در تورنگ تپه زیر سرپرستی آقای «ف . وولسین» مشغول کاوش شد. در سال های ۱۹۳۱ و ۱۹۳۱ یک هیأت حفاری سوئدی با آقای «ت .ژ . آرن» در شاه تپه به کاوش‌های باستان‌شناسی پرداخت.

grey - گرگان، مهد تمدن‌هاي كهن

این مجسمه کوچک گلین که احتمالاً الهه مادر را نشان می‌دهد بوسیله هیأت باستان شناسی سوئدی در سال ۱۹۳۳ در «تورنگ تپه» نزدیک گرگان کشف گردیده است. مجسمه های کوچک الهه مادر در ایام پیش ازتاریخ تمام دنیا، مانند آسیای غربی و نواحی مختلف اروپا، به تعداد زیاد پیدا شده است. این الهه ربه النوع آبادانی و فراوانی و بسیاری از رحمت های دیگر آسمانی بوده است و حضور مجسمه اش در خانه ها یا معابد یا قبرها به انسان ها قوت قلب و امیدهای فراوان میداده است.
این مجسمه گوشواره هایی بر گوش داشته و این که دستهایش را به سینه اش گذاشته نشانه این است با پخش شیر از پستان‌هایش رحمت الهی را بر خاکیان ارزانی داشته است. وی ماند تمام رب النوع ها و ربه النوع های قدیم برهنه نشان داده شده است، زیرا آنها نمیتوانستند تصور کنند که خدایانشان مانند انسان ها لباس برتن دارند. من نتوانستم شکافی را که سرتاسرشکم و سینه وی قرار دارد توجیه کنم ولی اضافه میکنم که در پازیریک، واقع در سیبریه، انسان هایی را از زیر خاک بیرون آورده اند که به سبب سرمای فوق العاده بصورت اولیه باقی مانده اند. این انسان ها را که از قرن سوم پیش از میلاد مومیائی کرده بودند و برای این کار شکم آنها را پاره کرده و مجدداً دوخته بودند.
این مقایسه فقط ظاهری است وممکن است هیچ ارتباطی با مجسمه الهه مادر نداشته باشد. بهرحال راجع به خط روی شکم این مجسمه کاوش کنندگان اظهاری نکرده اند. عرض مجسمه ۹۵ میلیمتر، ارتفاع ۲۴۵ میلیمتر، رنگ آجری، موزه ایران باستان ، تهران.

در شاه تپه، از سال ۱۹۳۱ تا ۱۹۳۳ هیأت دیگری از دانشگاه پنسیلوانیا با سرپرستی دکتر «اریک اشمیت» در تپه حصار نزدیک دامغان که با ناحیه گرگان زیاد فاصله ندارد کاوش های دقیقی انجام داد.
در سال ۱۹۶۰ نیز یک هیأت انگلیسی با سرپرستی آقای «داوید استروناخ» در «یاریم تپه» واقع در قسمت شرقی گرگان، تحقیقاتی بعمل آورد. آقای «ژان دهه» دانشمند فرانسوی نیز از ۱۹۶۰ به بعد در تورنگ تپه مشغول کاوش های باستان شناسی است و تاکنون چندین جلد کتاب راجع به این کاوش ها منتشر نموده است.
هیچ یک از نتایج کاوش های دانشمندان مزبور بزبان فارسی ترجمه نشده و حتی نتایج گزارش های وی که بزبان های انگلیسی و فرانسوی درضمن کتاب ها و مقالات متعدد انتشار یافته در هیچ یک از کتابخانه های شهر تهران (جز کتابخانه موزه ایران باستان) موجود نیست.
بنابراین شاید این مقاله بتواند اطلاع مختصر ولی مفیدی راجع به سهمی که مردم ناحیه گرگان در ایجاد فرهنگ و هنر داشته اند به خوانندگان این مجله بدهد. بعلاوه مقالات نامبرده معمولاً مفصل و کاملاً فنی است و ممکن است نتواند مورد استفاده عموم قرار گیرد . ما در اینجا کوشش خواهیم کرد خلاصه قابل فهمی از آن مقالات را از نظر بگذرانیم وچون در نظر داریم که این مقاله را برای مجله هنر و مردم تهیه کنیم پیشرفت فوق العاده هنر مردم گرگان در هزاه دوم پیش از میلاد را از دید خوانندگان این مجله میگذرانیم.

grey - گرگان، مهد تمدن‌هاي كهن

سال‌هاست که هیأت های اروپائی در نواحی شرقی مجاور دریای خزر مشغول کاوش اند تا شاید اسرار نخستین گام هایی را که انسان های اولیه در این سرزمین ها برداشته اند بدست آورند. در این عکس مکان تاریخی «تورنگ تپه» در کنار شهر گرگان دیده میشود. ابتدا هیأت های باستان شناسی سوئدی در این مکان حفاری شد و اکنون چند سال است که پروفسور «دهه» استاد باستان شناسی دانشگاه های پاریس و «لیون» با همکاری جوانان باستان شناس وزارت فرهنگ و هنر مشغول تحقیقات راجع به تمدن پیش از تاریخی در این ناحیه از ایران است.

کاوش های دانشمندان مزبور در این نواحی نشان داده است که از هزاره پنجم پیش از میلاد مسیح در قسمت شرقی سواحل دریای خزر تمدن پیشرفته ای وجود داشته که تا حوالی دامغان را تحت تأثیر قرار داده بوده است. هیچ اطلاعی از اینکه مردمی که این تمدن را بوجود آورده اند ساکنان بومی همان ناحیه بوده اند یا از ناحیه دیگر به آن نواحی آمده اند در دست نیست. در واقع معلوم نیست این مردم از نژاد تنها آدم و حوایی بودند که در نقطه ای از جهان در ایام بسیار کهن بوجود آمدند وسپس فرزندانشان به نواحی دیگر پخش شدند، یا ناحیه گرگان و سواحل شرقی دریای خزر آدم و حوای مخصوص بخود داشته است.
بهرحال نیتجه کاوش ها اینطور نشان میدهد که مردمی که از حدود پنج هزار سال پیش از میلاد در این نواحی مسکن اختیار کرده بودند با ساکنان نواحی جنوب شرقی ایران ومغرب هندوستان روابط بسیار نزدیک داشته اند.
همین کاوش ها نیز نشان میدهد که در حدود اواسط هزاره دوم پیش ازمیلاد آثار این مردم از بین میرود و دیگر نشانه ای از آنان در قبرها یا در ساختمانهای محقر این نواحی دیده نمیشود، و اتفاقاً آنجا که موضوع بسیار جالبتر می شود این است که این تاریخ مقارن با زمانی است که معمولا تصور می کنند اقوام «ماد» و «پارس» از طرف مشرق ایران وارد این سرزمین شده اند. بنابراین ممکن است اینطور فرض کنیم که ورود اقوام آریائی «ماد»، آنطوری که بسیاری از دانشمندان اعتقاد دارند، موجب از میان رفتن آثار این مردم بومی سرزمین گرگان و نواحی شرق سواحل دریای خزر شده است. وجود تعداد زیادی ظروف سفالین سیاه رنگ و قرمز رنگ بدون نقش در ناحیه «درّروس» نزدیک تهران که مربوط به همین زمان است ممکن است نیز این مطلب را تأیید کند.
احتمال دارد که مادها از مشرق فلات ایران وارد این سرزمین شده باشد، ولی نباید فراموش کنیم که دلایل دیگری هم وجود دارد که ممکن است بتواند راه ورود آنها به فلات ایران را در ناحیه قفقاز قرار دهد.
مطلبی که برای من بسیار جالب بنظر رسیده است این است که اشیاء مکشوف در تورنگ تپه، خصوصاً مجسمه های کوچک گلی که مردها یا زن های آن زمان را نشان می دهد، با نقش مردان و زنان و اشیاء مکشوف در جزیره «کِرت» واقع در دریای «اژه» که متعلق به هزاره دوم پیش از میلاد است شباهت زیاد دارد، و من گاهی به این فکر می افتم که مبادا پس از ورود مادها به این سرزمین مردم بومی آن از راه کناره های خزر و دریای سیاه به جزایر واقع در دریای «اژه» وشاید هم به یونان مهاجرت کرده باشند. در حال حاضر با اطلاع کمی که ازتاریخ ایام کهن داریم هر فرضی را موقتاً می توانیم بپذیریم.

grey - گرگان، مهد تمدن‌هاي كهن

ظروف گلینی که درناحیه گرگان بدست آمده و قدمتشان به هزاره های دوم وسوم پیش از میلاد می رسد با ظروف نواحی دیگر ایران اختلاف زیاد دارد. مثلاً در هزاره های پنجم تا اول پیش از میلاد در مغرب و جنوب فلات ایران ظروف سفالین مُنَقش بسیار معمول بود. ظروف گلین قرمز رنگ بدون نقش مخصوص سواحل دریای خزر است که در زمان حاضر نیز ادامه دارد. ساکنان سواحل دریای خزر هیچگاه ظروف گلین منقوش نساخته اند ورنگ ظروفشان همیشه قرمز یک دست بوده است که رنگ طبیعی خاکی است که در همان نواحی وجود دارد و هنگام پخته شدن در کوره به این رنگ درمی آید.
در ناحیه گرگان بیشتر ظروف گلین رنگ خاکستری دارند و در بسیاری اوقات رویشان نقوشی مرکب از خطوط موازی یا شکسته و نظایر آن با نوک چاقو یا ابزار تیز دیگری کنده شده است. بنابراین شاید بتوانیم چنین فرض کنیم که ساکنان این ناحیه مردم دیگری جز ساکنان جنوب و مغرب ایران در ایام پیش از تاریخ بوده اند که شکل و نقش و رنگ ظروفشان با نواحی ایران اختلاف دارد.
با این حال «پروفسور دهه» اعتقاد دارد که روابط بسیار نزدیکی بین مردم این ناحیه با مردم ساکنان هندوستان از طرف مشرق و نواحی غربی و جنوبی ایران قرار بوده است

مقارن همین زمان یعنی در حدود اواسط هزاره دوم پیش از میلاد سواحل دریای خزر از گرگان تا طالش مورد سکونت اقوام آریایی قرار میگیرد که هنوز هم فرزندانشان در آنجا سکونت دارند.
هنر گرگان، بنا بر کشفیاتی که شرح آن داده شد، در نیمه اول هزاره دوم پیش از میلاد بسیار پیشرفته بوده است. در واقع در تمام سرزمین ایران و حتی آسیای غربی، مجسمه ای که با گل پخته ساخته شده باشد و از نظر هنری به پای الهه «تورنگ تپه» برسد دیده نشده است. برای این که مردمی به این پایه از هنر رسیده باشند لازم بوده است که فرهنگ پیشرفته ای داشته باشند.
این مجسمه شانه هایی فراخ، کمری باریک و قدی بلند دارد. خصوصیات صورت وی نشان می دهد که از نژاد زرد با چشمان مورب و صورت گرد نیست. شاید بتوان شخصیت نژادی وی را به این طریق تشخیص داد. بهرحال شباهت زیاد با نقوش دیواری کاخ های جزیره «کِرتْ» دارد که متعلق به اجداد یونانیان قدیم است که در حدود ۱۵۰۰ پیش از میلاد به آن جزیره کوچ کرده اند و استعداد هنری فوق العاده ای از خود بروز داده اند.
در این ایام پیش از تاریخی هنر با باستان شناسی بسیار نزدیک می شود بطوری که میزان پیشرفت هنری هر قوم میتواند تا اندازه ای ما را به پیشرفت فرهنگ و تمدن آن قوم آشنا سازد.
اگر این اظهار مورد قبول باشد، نقطه استفهام های زیادی برای ما در مورد ساکنان قدیم گرگان پیش می آید. یکی از این سئوالات این است که مردمی که توانسته اندتا این درجه در زمینه هنر پیشرفت کرده باشند به چه طریق از هزاره سوم پیش از میلاد در این ناحیه بوجود آمدند یا از کجا به این سرزمین آمدند و عاقبت کار آنها چه بود وبه چه سبب آثارشان در نیمه دوم هزاره دوم پیش از میلاد از بین رفت در صورتی که لااقل در حدود ۱۵۰۰ سال در این ناحیه بصورت واحد سیاسی و فرهنگی مشخصی زندگی میکرده اند.
در این ایام پیش از تاریخی هنر با باستان شناسی بسیار نزدیک می شود بطوری که میزان پیشرفت هنری هر قوم می‌تواند تا اندازه‌ای ما را به پیشرفت فرهنگ و تمدن آن قوم آشنا سازد.

grey - گرگان، مهد تمدن‌هاي كهن

این تصویر نقش مجسمه کوچک گلین دیگری را نشان میدهد که در «تورنگ تپه» نزدیک گرگان کشف گردیده است . متأسفانه چندان زیاد سالم نمانده است که بتوان از آن عکسی نشان داد ولی همانطور که در روی این نقش دیده می‌شود گردن بندهای زیبایی تمام گردن و قسمتی از سینه وی را می‌پوشانده است. بهمین طریق دست بندهایی قسمت مهمی از بازوی او را زینت میداده است و نیز تاجی برسرداشته است. این خصوصیات نشانه ای از پیشرفت هنری و سلیقه و ذوق لطیف مردم آن زمان است و این مجسمه کوچک می تواند از نظر هنری با کارهای معروف مجسمه سازان عصر حاضر رقابت نماید. کاشفان این مجسمه کوچک آنرا به اواسط عصر حاضر رقابت نماید. کاشفان این مجسمه کوچک آنرا به اواسط هزاره سوم پیش از میلاد نسبت داده‌اند.

گردآوری و تنظیم: یاشار نیازی/ مارقوش ترکمن صحرا

منبع:
مجله هنر و مردم، “ترکمن‌های ایران”، دوره ۱۰، ش ۱۱۹ و ۱۲۰ (شهریور و مهر ۵۱)
دکترعیسی بهنام

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شد.خانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*

*

code

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.