جدیدترین مطالب
خانه » دایرة‌المعارف » آداب و رسوم » هنر سوزن دوزی زنان ترکمن

هنر سوزن دوزی زنان ترکمن

این هنر تاریخچه‌ای کهن در تاریخ سرزمین کشورمان دارد. گلدوزی مصور ترکمن از زمان سکاها رایج بوده و در دیگر دوره ها بهمراه سایر دوخت و دوزها از رواج کامل برخوردار بوده است .نخ­های رنگین از لابه لای الیاف پارچه­های بدون نقش و ساده عبور می­یابند و نقش‌هایی را که نشأت گرفته از تصاویر سنتی و بومی است؛ تصویر می­‌کنند.

به همین جهت است که سوزن دوزی با وجود کثرت هنرهای ماشینی همچنان اصالت خود را حفظ نموده است. فرآورده­های سوزن دوزی به علت دارا بودن قابلیت­های متعدد علاوه بر آنکه به طور مستقل قابل استفاده است، از آنها برای سر آستین، لبه دامن، لبه یقه و… نیز بهره می­برند. همچنین در تلفیق با سایر مصنوعات مانند چرم، چوب، پلاستیک و … می­توان از سوزن دوزی استفاده نمود. نوارهای سوزن دوزی برای تهیه و تولید فرآورده­های تکمیلی جلد مانند کیف، کیف بغلی، جلد عینک، جا کلید، جای دستمال کاغذی، دستمال سفره، رومیزی، کلاهک آباژور و … کاربرد دارد.

 

قانیم ترکمن

اصولاً سوزن دوزی در ایران به سه شکل است. نخست نوعی سوزن دوزی که زمینه اساسی بافت کاملاً از بخیه پوشیده می شود. دوم دسته­ای که در آن زمینه مکمل نقش­هایی است که بر روی آن دوخته می­شود و گره سوم به نام کم کار نامیده می­شوند؛ که در آن فاصله نقش­ها زیاد است. در این گروه گاهی تزئینات جانبی نظیر سکه دوزی، آینه دوزی و…. به کار گرفته می­شود. سوزن دوزی ترکمن که بدان سیاه دوزی نیز اطلاق می شود؛ در بین ترکمن­ها به نام”کِشته” معروف بوده و در گذشته کاربرد فراوانی داشته است. در جامعه سنتی ترکمن، برای تزئین لباس­های مردان، زنان و کودکان و همچنین پرده­ها نیز از سوزن دوزی استفاده می­شد ولی امروزه سوزن دوزی عمدتاً در لباس­های زنان استفاده می شود. گستره جغرافیایی سوزن دوزی ترکمن را می­توان تمامی نقاط ترکمن نشین داخل و خارج ذکر کرد. گستره­ داخلی این هنر شامل استان گلستان و بخشی از خراسان است. سوزن دوزی ترکمن زنجیره­های فشرده و بسیار ریز می­باشد که در ترکمنی “سانجیم” نامیده می­شود. سطح رویین پارچه به وسیله این زنجیره­ها کاملاً پر می­شود. معمولاً برای شروع کار خط راستی به دور پارچه زنجیره دوزی می­شود که بدان “چکیم” می­گویند. سپس طرح موردنظر که بیشتر ذهنی می­باشد با استفاده از زنجیره پر می­شود. نوع این نقش­ها بیشتر به صورت اشکال منظم و تکراری بوده و شامل نمادها و طرح­هایی از گل و گیاه و نظایر آن می باشد.

 به هر صورت آنچه که معلوم است اینکه ترکمن­ها از قدیم­ به تهیه ابریشم که به عنوان ماده اصلی سوزن دوزی تلقی می­شود، آشنایی داشته­اند و دختران و زنان ترکمن لباس­های خود را با نخ­های ابریشمین که به رنگ­های طبیعی محیط رنگرزی می­شده، سوزن دوزی می­کرده­اند و این امر از طریق دقت در ادبیات شفاهی و نغمه­های زنان ترکمن به وضوح مشخص می­گردد. نقوش مورد استفاده در سوزن دوزی ترکمن بیشتر هندسی و قرینه بوده و به صورت ذهنی سوزن دوزی می­شوند. این نقوش همچنین عمدتا اشکال ساده شده­ بسیاری از چیزهایی هستند که محیط اطراف هنرمندان ترکمن وجود داشتند. نقوشی نظیر مؤی (عنکبوت)، ساری ایچیان (عقرب) و قوچاق (شاخ قوچ) نمونه­هایی از این نقوش می­باشند. در طی سال­های اخیر سوزن دوزی ترکمن به تدریج در حال فراموشی است. در حال حاضر با وجود کاربرد نسبتاً وسیع آن، تعداد اندکی از افراد به تولید فرآورده­های این هنر می­پردازند.

تاریخچه کهن سوزن‌دوزی ترکمن
احیاء این هنر و تولید فرآورده­های سوزن دوزی ترکمن می­تواند ضمن زنده نگهداشتن یک هنر سنتی، باعث ایجاد اشتغال و درآمد برای قشر وسیعی از زنان و دختران باشد به ویژه آنکه این هنر نیازی به کارگاه مستقل و اشتغال تمام وقت ندارد.  

آشنایی با فرآورده­های سوزن دوزی ترکمن

سوزن دوزی ترکمن عمدتا در لباس زنان استفاده می­شود ولی به ندرت در تزئین لباس مردان و کودکان نیز کاربرد دارد. ذیلاً مهمترین فرآورده­های سوزن دوزی ترکمن معرفی می­شود:

پیراهن: در پیراهن زنان ترکمن یقه و سرآستین­ها سوزن دوزی می­شود و به ندرت یقه پیراهن کودکان نیز سوزن دوزی می­گردد.

پیراهن ترکمن

شلوار زنان (بالاق): پاچه شلوار زنان ترکمن در گذشته به عرض ۳ تا ۱۰ سانتی­متر سوزن دوزی می­شده است ولی امروزه ممکن است عرض نوار سوزن دوزی شده به ۱ سانتی­متر تنزل نماید. شایان ذکر است که سوزن دوزی یقه و سرآستین در پیراهن الزامی نیست ولی بالاق بدون سوزن دوزی مفهوم  ندارد.

شلوار بالق زنان ترکمنIMG 7130

کلاه (آلین دانگی): زنان ترکمن از کلاه حلقه­ای شکل به نام آلین دانگی با ارتفاع ۲ تا ۵/۲ سانتی­متر و قطر متفاوت استفاده می­کنند که در بین ایلات و طوایف مختلف ترکمن متفاوت است. امروزه آلین دانگی با ارتفاع ۲ تا ۵/۲ سانتی­متر
در بین نوعروسان و میان سالان بیشتر رایج است و پیرزنانن از آلین دانگی­هایی با ارتفاع بیشتر استفاده می­کنند. برای تزئین آلین دانگی نوار سوزن دوزی شده­ای را به دور آن می­دوزند.

a0

بؤروک: بؤروک یا عرقچین که غالباً با نقوش گوناگون سوزن دوزی می­شود. روی این کلاه صاف و فاقد برجستگی بوده و دختران آن را با زینت آلات نقره­ای می­آراستند. نوع پسرانه آن راتاخیا می­نامند.قانیم ترکمن

چابیت: بالا پوشی بود که زنان ترکمن بر روی پیراهن می­پوشیدند. دختران برای دوران عروس شدن نیم تنه­ای مخصوص تهیه می­دیدند که پر از سوزن دوزی و آویزه­هایی از سکه و پولک نقره­ای بود. به بالاپوش بلند وآستین دار دون گفته می­شود.

00000b

بقچه: برای گذاشتن قرآن مورد استفاده قرار می‌گرفته و رویه آن سوزن دوزی می­شده است.

نقوش سوزن دوزی:

گل نقش: این طرح نمادی از ماری گل فرش ترکمن است و در روش دوخت سوزن دوزی ترکمن بیشتر در آلین دانگی کاربرد دارد.

بورمه چیگین: در زبان ترکمن بورمه به معنای بستن و چیگین به معنای بازو است. زنان سالخورده­ی ترکمن معتقدند
که زمانی که فردی دچار ضعف یا غش می­گردد بازوی او را با دستمال محکم می­بندند تا خون به سمت بالای بدن جریان یابد. این طرح بر روی قسمت انتهای پاچه شلوار زنانه و کلاه زنانه دوخته می­شود.

قوچاق: این طرح در اکثر دست بافت­های ترکمن کاربرد دارد و به عنوان اصلی‌ترین طرح نمد ترکمن می­باشد، به همین دلیل به عنوان طرح کچه معروف است. در روش دوخت سوزن دوزی طرح قوچ روی شلوار زنانه، کلاه، روی یقه و سرآستین پیراهن­ها و روسری‌ها به کار می­رود.

تیرانا بورون: تیرانا نام ترکمنی ماهی اوزون برون است. این نماد برگرفته از شکل این ماهی است. طرح تیرانا اکثراً بر روی کلاه و شلوار زنانه سوزن دوزی می­شود.

چاقماق: نام چاقماق از دستگاه گیره که در کارگاه­های آهنگری و غیره استفاده می­‌شود، الهام گرفته شده است. طرح چاقماق اکثراً بر روی پاچه­ی شلوار زنانه دوخته می­شود.

ساری ایچیان: به معنای عقرب زرد است. ترکمن‌هایی که در دشت “قره قوم” می­زیستند این طرح را از طبیعت و محیط زندگی خود الهام گرفته­اند. به اعتقاد آنها عقرب مظهر دفع شر است. طرح ساری ایچیان بر روی پاچه شلوار زنان به صورت پی در پی دوخته می­شود.

باغ نقش: این طرح در مناطقی که کشاورزی در آن رواج داشت بیشتر معمول بوده است و شکل ساده شده درخت را نشان می­دهد.

بستانی: این طرح بیشتر در دوخت کلاه کاربرد دارد.

شلپه نقش: شلپه به معنای شرابه و آویز می­باشد و این طرح عمدتاً از نقوش حاشیه­ی فرش ترکمن گرفته شده و در سوزن دوزی به کار رفته است.

سایر نقوش: نقش­های دیگری نظیر قوش قانات (بال پرنده)، دؤرت گؤز (چهار چشم)، قویموق، قیچی، تکه نقش (یکی از ایالات ترکمن)، عالم نقش (برگرفته از نقش حاشیه­ی فرش ترکمن)، اردک نقش، مؤی نقش، کعبه نقش، توتار نقش و عمره نقش از نقوش دیگر رایج در سوزن دوزی ترکمن می­باشد.

grey - هنر سوزن دوزی زنان ترکمن

مراحل دوخت و سوزن دوزی

۱٫     لایه­بندی و شیاردوزی پارچه:

بطور کلی هر پارچه­ای که در سوزن دوزی در موارد مختلف مورد استفاده قرار می­گیرد جهت ثابت نگهداشتن پارچه و سوزن دوزی، پارچه اصلی را با پارچه­ای که به عنوان لایه به کار می­رود به هم وصل می­کنند و به طریق دوخت ساده چرخ خیاطی با فاصله­های نیم سانتی شیاردوزی می­شود.

۲٫     تاباندن نخ ابریشم:

قبل از دوخت سوزن دوزی، نخ­های ابریشمی را جهت استحکام بخشیدن در تعداد ۲ یا ۳ یا ۵ لا تاب می­دهند.
تعداد چند لای نخ ابریشم را به دور انگشت شست پا می­پیچاند و به تعداد لای موردنظر با حرکت مالش کف دست به هم می­تابانند. در مرحله اول هر لای نخ را سمت چپ تابانده و در مرحله بعدی تعداد لای را به جهت مخالف آن تاب می­دهند.

۳٫     سیم­کشی:

در این مرحله، کار تعیین محدوده­ی اصلی کادر جهت پیاده کردن طرح انجام می­گیرد. رنگ نخ شلوار، سبز و در لباس­های مردانه و زنانه به رنگ قرمز، سفید و مشکی می­باشد. برای سیم­کشی ابتدا ۲ یا ۴ ردیف دوخت زنجیره انجام می­گیرد که البته اگر تعداد ردیف، ۴ تا باشد در آن از دوخت آلاجا نیز استفاده می­شود.

۴٫     سیاه دوزی:

قبل از سیاه دوزی، سوزن دوزان محل طرح اصلی را با نخ کوک در روی پارچه کوک می­زنند تا بتوانند طرح را به شکل کاملاً قرینه بدوزند. پس از تعیین فضای طرح، با نخ ابریشم مشکی و نوع دوخت زنجیره روی کوک، دوخت می­زنند که بدان سیاه­ دوزی می­گویند.

۵٫     الوان دوزی:

پس از سیاه دوزی، مرحله­ی دوختن نخ­های رنگی در داخل سیاه دوزی است. نخ­های ابریشمی به رنگ­های سبز، قرمز روشن و تیره، قهوه­ای، زرد، نارنجی و سفید از نمونه رنگ­هایی است که در این مرحله به کار می­رود.
داخل طرح سیاه دوزی شده کاملاً با نخ­های رنگی دوخته می­شود بطوریکه زمینه پارچه اصلاً مشخص نشود.

۶٫     دانه­دوزی:

پس از دوخت زنجیره سیم­کشی، ما بین دو سیم را دانه­دوزی می­کنند. برای این کار معمولاً از رنگ سفید و مشکی استفاده می­شود. در این مرحله کار به نوع دوخت آلاجا معروف است و در صنعت فرشبافی نیز رایج است.

۷٫     سفید دوزی:

این مرحله دوخت اصولاً در شلوار زنانه در قسمت بالای سیم انجام می­شود که به صورت طرح پی در پی به هم چسمشکلات و معضلات گریبانگیر این رشته صنایع دستی

در ترکمن صحرا سوزن دوزی اصولاً فعالیتی خانگی و صددرصد زنانه است که بیشتر با بازار داخلی و به ویژه بازارهای خارجی ارتباط چندانی نداشته و یکی از معضلات هنرمندان این رشته، عدم شناخت آن ها از سلیقه امروز بازارهای هدف داخلی و خارجی و عدم برقراری ارتباط بین هنرمند، بازار و بازرگان است که طبعاً تاثیر مستقیمی بر میزان فروش و تولید سالانه آن ها دارد.
علاوه بر آن، ایجاد مصارف کاربردهای متناسب با زندگی مدرن به عنوان نمونه تزیین رومیزی، کوسن، کلاهک آباژور، مانتو ، روتختی و… با سوزن دوزی ترکمن که موارد مصرف فوق موجبات فروش و ایجاد بازارهای هدف داخلی و خارجی(صادرات به صورت چمدانی) را برای هنرمندان منطقه فراهم می کندبیده سوزن دوزی می­شود.

برگرفته: وبلاگ” فرهنگ ترکمنان”

مارقوش ترکمن صحرا / www.margush.ir

استفاده از مطالب با قید منبع مانعی ندارد.

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شد.خانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*

*

code