جدیدترین مطالب
خانه » دایرة‌المعارف » زبان و ادبیات » مقدّمه ای بر ساختار زبان ترکمنی و آشنایی با برخی قواعد نوشتاری و دستوری آن

مقدّمه ای بر ساختار زبان ترکمنی و آشنایی با برخی قواعد نوشتاری و دستوری آن


“مقدّمه ای بر ساختار زبان ترکمنی و آشنایی با برخی قواعد نوشتاری و دستوری آن”«عبدالقهار صوفی راد»*

تاریخچه‌ی زبان:
زبان ترکمنی یکی از لهجه های کهنسال و غنیِ شاخه یِ تُرکیِ خانواده یِ زبانی اورال-آلتای محسوب می شود و از دیرباز در کنار گویش های عامیانه و شفاهی دارای کتابت نیز بوده است.
نام قوم و ملّت ترکمن در دوران پیش از اسلام و سده های نخستین اسلامی به «اوغوز» اشتهار داشته و از قرن ۵ هـ.ق/ ۱۱ میلادی، در منابع اسلامی «ترکمن» نامیده شده است.


زبان اوغوزی به سه دوره ی؛ اوغوزی قدیم، اوغوزی میانه و اوغوزی جدید تقسیم می شود. نمونه های مکتوب اوغوزی قدیم در سنگ نوشته های ینی سئی و بارلئق مربوط به دوره ی پیش از اسلام قابل مشاهده است. به نظر می رسد نسخه های قدیم کتاب «دده قورقوت عَلَی لسان اوغوزان» نیز مربوط به دوره ی اوغوزی قدیم A] تا قرن ۷ ه.ق/ ۱۳ میلادی ادامه دارد و مهمترین آثار ادبی مربوط به این دوره کتاب «دیوان لغات الترک» اثر محمود کاشغری و دیوان حکمت خواجه احمد یسوی است.
اوغوزی جدید از قرن ۷ ه.ق/ ۱۳ میلادی آغاز می شود و در واقع شروع دوره ی ترکمنی قدیم است. ترکمنی قدیم تا قرن ۸ ه.ق/ ۱۴ میلادی تداوم دارد. از آثار معروف این دوره می توان از، «قصه ی یوسف» اثر علی خوارزمی، محبّت نامه، نهج الفرادیس و قصص الانبیا نام برد.
زبان ادبی ترکمنی میانه از قرن ۹ ه.ق/ ۱۵ میلادی با تکمیل پروسه ی تکوین قومیِ ترکمن های ماورای خزر شکل می گیرد و تا قرن ۱۱ ه.ق/ ۱۷ میلادی ادامه می یابد. از مهم ترین آثار ادبی این دوره می توانیم کتاب های «معین المرید» شیخ شرف اورگنچلی و «رونق الاسلام» وفایی را نام ببریم. این دوره با تضعیف حاکمیّت سیاسی اردوی طلایی و تیموریان بر مناطق ترکمن نشین و تفوّق سیاسی شیبانیان(ازبکان) مقارن است که زبان ادبی ترکمنی را نیز تحت تأثیر خود قرارمی دهد، می توان با مطالعه ی آثار این دوره همچون شجره الاتراک و شجره ی تراکمه ی ابوالغازی بهادرخان و ترجمه ی ترکمنی جامع التواریخ رشیدالدّین فضل ال.. به قلم مورّخ ترکمن سالئربابا قولعالی اوغلئ این تأثیر را به عیان دید.
از اواخر قرن ۱۱ ه.ق/ ۱۷ میلادی با ظهور شاعر و داستانسرای نامی ترکمن نورمحمد عندلیب دوره ی ترکمنی جدید آغاز می گردد و در تداوم آن مختومقلی و سایر ستارگان پرتوافشان آسمان ادب ترکمنی خودنمایی می کنند.*
………………………………
*بخش مربوط به تاریخچه و تقسیم بندی دوره ها؛ بازخوانی و بازگویی برخی مقالات و نوشته های استاد عنصری است.

در باره ی زبان
زبان فرآیندی است که از گذر زمان و ویژگی ها و الزامات خاصّ آن تأثیرها می پذیرد. قرن هاست که زبان ترکمنی با پیشینه ای غنی و ساختاری استوار راه بالندگی را می پیماید. در هر زبانِ زنده و پویا که دارای پیشینه ای کهن است می توان کلماتی یافت که قدمت کاربرد آن کلمات به هزاران سال برسد. همچنین کلماتی در آن وارد آمده که شاید چند سالی و صباحی نیست که گوش کاربران آن زبان با آنها آشناست.
بنا به اظهار دانشمندان؛ بسیاری از واژگان زبان ترکمنی که مفاهیمی چون نام اعضای بدن، اعضای خانواده و خویشاوندان، ضمایر و نیز برخی افعال ساده را بر دوش می کشند نه تنها در زبان های متعدّد ترکی بلکه در زبان هایی همچون مغولی، منچوری، تونگوس و مردم بومی مناطقی از آمریکا و ژاپن از قبیل آین ها، مایاها و آزتک ها که از نظر ویژگی های آوایی و گرامر نزدیکی چندانی به این زبان ندارند وجود دارد. این ها البتّه برای زبان ترکمنی عمری به درازای تاریخ را گواهی می دهند.

ساختار کلمه
کلمات موجود در زبان ترکمنی را از نظر شکل گیری و پیدایش می توان به دو قسمت تقسیم کرد:
۱)کلمات ترکمنی و۲)کلمات وام گرفته شده یادخیل
۱-کلمات ترکمنی: بیشتر واژه های موجود در زبان ترکمنی دارای این مشخّصه اند. با توجّه به مؤلّفه ی التصاقی و پسوندی بودن، زبان ترکمنی مستعد برای واژه سازی و معادل سازی مفاهیم زبانی است و می تواند گستردگی و بالندگی بیشتری یابد.
۲-کلمات وام گرفته شده یادخیل: روابط اقتصادی، سیاسی و اجتماعی در طول ازمنه با ملل همسایه و نیز تأثیر و تأثّر ادبی علّت اساسی پیدایش این واژه ها بوده است و نه تنها واژه و تکواژ که ترکیبات اضافی و وصفی بسیاری نیز به وام گرفته شده است. البتّه این لغات پس از وام گیری به قواعد ساختاری زبان ترکمنی گردن نهاده و با ترکیب ها و پسوندهای این زبان سازگار گردیده است. بیشتر این واژه ها دخیل از زبان های فارسی و عربی بوده و به بالندگی و گستردگی بیش از پیش واژگان زبان ترکمنی سبب گشته است.
کلمات و واژه های دخیل معاصر و مؤخّری که با پیشرفت جوامع بشری و گسترش روابط بین الملل وارد زبان می گردد نیز شامل این قسمت می شود. 
کلمات از نظر دستوری نیز به دو گروه بزرگ تقسیم می شوند:
۱-کلماتی که در جمله می توانند به عنوان عضو خاصِّ گروهِ کلماتِ معنی دار نقش بازی کنند.
در این گروه؛ شش گروه کلمه را می توان نام برد که در جمله دارای بار معنایی خاص بوده و به عنوان عضو مستقلّ جمله بکار می رود:
-اسم(آدلار)، -ضمیر(چالئشمالار)، -صفت(صئپات لار)، -فعل(ایشلیک لر)، -شمار(سان لار)، قید(حال لار).
ما در ادامه ی بحث، از میان عناوین فوق به مقوله ی فعل بیشتر خواهیم پرداخت. 
۲-کلمات معین(کؤمکچی سؤزلر). این کلمات در جمله به تنهایی دارای معنی خاص و مستقلّی نیستند و استعداد قرار گرفتن به عنوان گروه کلمه(گروه اسمی و …) در جمله را ندارند. مانند حروف ربط و اضافه، تکواژهای کمکی، اصوات و …
برخی قواعد نوشتاری و دستوری زبان ترکمنی
۱ -تفاوت واج(ses) و حرف(harp) :
واج ؛ صداست و آن را می¬شنویم. حرف؛ نوشتنی است و آن را می¬بینیم.
حرف، نشانه¬ی نوشتاری واج است.
۲ -واج¬های زبان به دو گروه تقسیم می¬شوند: ۱- مصوت¬ها(چکیم¬لی¬لرçekimliler) 2- صامت¬ها(چکیم¬سیز¬لرçekimsizler). 
۳ -مصوت¬های زبان ترکمنی عبارتند از: a , ä , e , i , y , o , ö , u , ü 
۴ -مصوت¬های زبان ترکمنی به دو گروه تقسیم می¬شوند: 
۱- بم آوا(یوُغئن چکیم¬لی¬لرýogyn çekimliler) : a , y , o , u /نوک زبان به عقب کشیده می شود.
۲- زیرآوا(اینچه چکیم¬لی¬لرinçe çekimliler) : ä , e , i , ö , ü /نوک زبان به دندان های زیرین می چسبد.
۵ – در تلفّظ کلمات اصیل ترکمنی، قانون هماهنگی اصوات بایستی مراعات گردد. 
– مطابق این قانون؛ چنانچه اوّلین مصوتِ کلمه ای، بم آوا باشد؛ مصوت¬های بعدی آن کلمه تا انتها بم آوا و اگر اوّلین مصوت کلمه ای زیرآوا باشد؛ مصوت¬های بعدی آن کلمه نیز زیرآوا خواهد بود.
۶ -تفاوت حرف¬های «y »و«i » :
صدای «ایـ » در کلمات ترکمنی اگر با مصوت¬های بم آوا همراه شود، با حرف«y » نشان داده می¬شود، یعنی خود آن نیز(مانند سایر مصوت های کلمه) بم آوا تلفظ می¬شود ولی چنانچه؛ در کلمه ای در کنار مصوت¬های زیرآوا قرارگیرد، با حرف«i » نشان داده خواهد شد یعنی خود آن نیز صدایی زیرآوا خواهد بود.
۷ -در نوشتن کلمات مرکّب ترکمنی و کلمات دخیل خارجی قانون هماهنگی اصوات مترتّب نیست:
Myratgeldi مئرات گلدی –Gülsoltanگوٌل سوُلطان –Annageldiآنناگلدی –
Gurbangülغوٍربان گوٌل – …
Direktorدیرِکتوُر –Radioرادیوُ –Telefonتِلِفوُن –Telewizorتِلِویزوُر – …
۸ -حروف صامت ترکمنی عبارتند از:
b , ç , d , f , g , h , j , ž , k , l , m , n , ň , p , r , s , ş , t , w , ý , z 
(ز، یـ ، و، ت، ش، س، ر، پ، نگ، ن، م، ل، ق، ک، ژ، ج، خ، هـ ، غ، گ، ف، د، چ، ب) 
۹ -مزدوج¬های آوایی و بی آوای b/p , d/t , g/k , j/ç در نوشتار، دارای قاعده ی خاصّی هستند. (آچئقaçyk-دئمئقdymyk چکیم سیزلرçekimsizler/) : 
-چنانچه به انتهای کلماتی که حرف پایانی آنها یکی از حروف¬ بی آوای p , t , k , ç است، مصوتی افزوده شوداین حروف به مزدوج آوایی خود، یعنی؛ b , d , g , j تبدیل می گردند.
مثال: ädik > ädigi , balyk >balygy , çekiç > çekiji kitap > kitaby , sowut > sowudy ,
استثناء : تنها در کلماتی که تک هجایی بوده و مصوت آنها نیز کوتاه تلفظ می گردد، صامت های بی آوای انتهای کلمه به مزدوج آوایی خود تبدیل نمی گردد.
مثل: çöp>çöpi , at>aty , kök>köki , ýak>ýakypdyr , saç>saçy 
۱۰ -در زبان ترکمنی به بخش های کلمه bogun گفته می شود. هر بخش یا «بوُغوٍن» دارای یک مصوت است. 
-به بخشی که دارای مصوت بم آوا(ýogyn çekimli )ست؛ ýogyn bogun و به بخشی که زیرآوا(inçe çekimli)ست؛ inçe bogun می گویند.
-به هجاهایی که منتهی به مصوتند؛ açyk bogun یعنی هجای باز و به هجاهایی که به حرف صامت منتهی می شوند؛ ýapyk bogun یعنی هجای بسته می گویند. 
۱۱ -کلمه از واج های متعدد ساخته می شود و هر کلمه معنی و مفهوم خاصّی دارد. 

۱۲ -انواع جمله: ۱- جمله ی خبری(Habar sözlemi) 2- جمله ی پرسشی(Sorag sözlemi) 3- جمله ی امری یا خطابی(Ýüzlenme sözlemi).
-در پایان جمله ی خبری که خبری را می رساند، نقطه(.) گذاشته می شود.
-در پایان جمله ی پرسشی که در آن سؤالی از شنونده یا خواننده به عمل می آید، نشانه ی پرسش(؟) گذاشته می شود.
-در پایان جمله ی خطابی که مفهوم خطاب، امر، شادی، غم، تعجب و … از آن استنباط می شود، نشانه ی (!) گذاشته می شود.
۱۳ -حذفمصوت های y , i , u , üاز ساختار کلمات دو هجایی : برای حذف این مصوت ها از ساختار کلمه بایستی؛ ۱-کلمه دوهجایی باشد. ۲-هجای اول آن، هجای باز(açyk bogun)باشد./یعنی به مصوت ختم شود. ۳-آخرین حرف هجای دوم یکی از حروف (ل، ن، ز، س، ر، ش) باشد. ۴-مصوت هجاها کوتاه تلفظ شود. ۵-مصوّت هجای دوم از گروه مصوت های تنگ/dar çekimli «u,ü,y,i» باشد. ۶-هجای دوم با یکی از صامت های آوایی(صامت هایی که تارهای صوتی حنجره در آنها مرتعش می شود) آغاز شده باشد(البتّه به جز دو صامت آوایی «ز، د»). در چنین صورتی اگربه انتهای آن کلمه پسوندی که با مصوت آغاز می شود؛ افزوده گرددمصوت های i,y , u , ü از ساختار کلمه حذف می شود. مثال: 
nagyş>nagşy , çebiş>çebşi , sygyr>sygry , egir>egrer , maňyz>maňzy , deňiz>deňziň , tomus>tomsuň , nebis>nebsi , burun>burny , göwün>göwnüm , ogul>ogly , çagyl>çaglyň , …
۱۴ -اسم و شخص: هر شخص پسوندهای مشخصی دارد. 
جمع(köplügi) مفرد(birligi)
-ymyz, -imiz, -umyz,
-ümiz, -myz, -miz -ym , -im ,
-um , -üm , -m Menlikاول شخص
-yňyz, iňiz, uňyz,
-üňiz, ňyz, ňiz -yň , -iň ,
-uň , -üň , -ň Senlik دوم شخص
-y, -i, -sy, -si -y , -i , -sy , -si Onlukسوم شخص
۱۵ مصوّت های زبان ترکمنی علاوه بر زیر و بمیِ صدا که در ابتدا ذکر گردید، ازنظر شکل لب در هنگام تلفّظ نیز به دو گروه ۱)لبی یا گِرد و ۲)غیرِ لبی تقسیم می شوند، مصوّت های لبی«o,ö,u,ü » نیز دو به دو(لبیِ باز«o,ö»و لبیِ تنگ«u,ü»)دارای قاعده ی نوشتاری خاصّ هستند. این قاعده در خصوص نوشتار کلماتی است که هجای آغازین آنها دارای مصوّت گرد یا لبی است. طبق این قاعده؛ مصوّت های لبیِ باز(o,ö) در هجای دومِ اینگونه کلمات اگرچه شنیده شوند، نوشته نمی شوند و چنانچه در هجای دوم، مصوّتِ «o» شنیده شود؛«a» و اگر «ö» شنیده شود؛ «e» نوشته می شود. امّا مصوّت های لبی تنگ«u,ü » لازم است که در هجای دوم نوشته شوند. مثال برای هر چهار مورد: ۱-غوٍلاق ۲-اؤردِک ۳-اوُلوٍم۴-اوٌزوٌم. 
اسم های دو هجایی مختوم به مصوت های y , i که مصوت هجای اول آنها لبی است(مانند: tuty ، süri)، وقتی پسوند سوم شخص(-sy, -si) بدانها افزوده می شود، مصوت هجای دوم این کلمات به(u, ü) تبدیل می گردد. 
مثال: guty> gutusy, süri> sürüsi , guýy > guýusy 
۱۶ -تغییرات اسم های مختوم به مصوت در شخص های مختلف:
-وقتی به اول شخص و دوم شخص اسم هایی که به مصوت e ختم می شوند، پسوند مربوط افزوده گردد، مصوت eبه مصوت کشیده ی ä تبدیل می گردد. البته اسم هایی مانند ene, eje, ýeňňe که معنای خویشاوندی دارند از این قاعده مستثناء هستند.
مثال: penjire > penjiräm, penjiräň, penjirämiz, penjiräňiz
Çüýşe > çüýşäm, çüýşäň, çüýşämiz, çüýşäňiz 
Ene > enem, eneň, enemiz, eneňiz 
۱۷ -حالت های اسم(düşüm) در جمله : 
الف-اسم¬هایی که به صامت ختم می¬شوند:
۱-حالت اصلی اسم(baş düşüm) / پسوندها: – / مثال ها: bag, kelem, ot, gül
2-حالت مالکیت(eýelik düşüm) / پسوندها: -yň, -iň, -uň, -üň / مثال ها: bagyň, kelemiň, otuň, gülüň
۳-حالت سویی «به»یی(ýöneliş düşüm) / پسوندها: -a, -e / مثال ها: baga, keleme, ota, güle
4-حالت مفعولی«را»یی(ýeňiş düşüm) / پسوندها: -y, -i / مثال ها: bagy, kelemi, oty, güli
5-حالت زمان-مکان«در»ی(wagt-orun düşüm) / پسوندها: -da, -de / مثال ها:bagda, kelemde, otda, gülde
6-حالت «از»ی(çykyş düşüm) / پسوندها: -dan, -den / مثال ها: bagdan, kelemden, otdan, gülden
ب-اسم¬هایی که به مصوت ختم می¬شوند:
۱-حالت اصلی اسم(baş düşüm) / پسوندها: – / مثال ها: mata, penjire, gapy, geçi, atasy, jigisi
2-حالت مالکیت(eýelik düşüm) / پسوندها: -nyň, -niň / مثال ها: matanyň, penjiräniň, gapynyň, geçiniň, atasynyň, jigisiniň
۳-حالت «به»یی(ýöneliş düşüm) / پسوندها: -a, -e(ä), -na, -ne / مثال ها: mata, penjirä, gapa, geçä, atasyna, jigisine
4-حالت مفعولی«را»یی(ýeňiş düşüm) / پسوندها: -ny, -ni / مثال ها: matany, penjiräni, gapyny, geçini, atasyny, jigisini
5-حالت زمان-مکان«در»ی(wagt-orun düşüm) / پسوندها: -da, -de, -nda, -nde / مثال ها:matada, penjirede, gapyda, geçide, atasynda, jigisinde 
۶-حالت «از»ی(çykyş düşüm) / پسوندها: -dan, -den, -ndan, -nden / مثال ها: matadan, penjireden, gapydan, geçiden, atasyndan, jigisinden

18 ساخت یا وجوه فعل از نظر معنا: / işlik derejeleri
در زبان ترکمنی هر فعل می تواند از نظر معنا دارای پنج نوع ساخت یا وجه باشد.
۱-دوٌیپ درجه(ساخت اصلی): 
در این فعل، حرکت و کار از طرف صاحب خبر(نهاد) صورت گرفته است. مثال:
«توٍر+ دئ ، ایییپ-ایچ+دی ، اوُقا+دئ ، ایشله+دی ، یرینه یتیر+دی ، …»
۲-شأریک لیک درجه(مشارکتی):
در این ساخت، کار و حرکت با مشارکت چند شخص به انجام رسیده و پسوندهای «-ئش/ -یش / -وٍش / -وٌش / -ش» به دنبال فعل اصلی افزوده شده است. مثال:
یر سوٌر+وٌش ، اکین اک+یش ، دؤکوٌن له+ش ، تاپ+ئش، اوُر+وٍش ، …
همچنین فعل هایی که از اسم ساخته شده اند و در ساختار آنها پسوند (لاش/ لِش) وجود دارد و جزء «ش»یِ پسوند به فعل معنی خاص می دهد. مثل: وادا+لاش، کؤمک+لِش، … 
۳-یوٌک لِتمه درِجه(تحمیلی):
در این ساخت انجام کار و حرکت بنا به خواست و فرمان صاحب خبر از سوی کسِ دیگری سر زده(در گذشته/حال/آینده) و با افزودن پسوندهای «-ت، -ز، -دئر/ -دیر، -ئر/ -یر» به دنبال فعل ساخته می شود. مثال:
اوُقا+ت ، ایشله+ت ، یاز+دئر، بیل+دیر ، توٍر+وٍز ، یات+ئر ، اوُتوٍر+ت ، …
۴-اؤزلوٌک دِرِجه(شخصی):
کار و حرکت از سوی صاحب خبر و برای خودِ وِی به انجام می رسد و با افزودن پسوندهای «-ئن / -ین / -ن ، -ئل / -یل / -ل» به دنبال فعل(اکثراً در فعل های گذرای به مفعول) ساخته می شود. مثال:
گِی+ین ، دارا+ن ، اوُرا+ن ، ناحار اِد+ین ، دوٌشِک یاز+ئن ، …
همچنین فعل هایی که از اسم ساخته شده اند و در ساختار آنها پسوند (لان/ لِن) به کار رفته است و جزء «ن» معنی مورد نظر را می سازد. مثال: آلادا+لان، خئیال+لان، آت+لان، قوٍوات+لان، هؤوِس+لن، …
۵-غایدئم درجه(حالت/وجه انعکاسی): کار و حرکت از سوی شخص دیگری به انجام می رسد(مجهول) و اثر آن به صاحب خبر برمی گردد.
با افزودن پسوندهای«-ئل/ -یل/ -ل» و بعضاً پسوندهای«-ئن/ -ین/ -ن» به دنبال فعل های گذرا و ناگذر(متعدّی و لازم) ساخته می شود. مثال:
سوٌر+وٌل ، تکیزله+ن ، سوٍوار+ئل ، اِک+یل ، آل+ئن ، باشلا+ن ، یئغنال ، شَهِره گید+یل ، توُیا بار+ئل، گزه لنجه چئق+ئل ، غوُل چک+یل ، اؤچ+وٌل ، یاق+ئل ، …
*به دنبال یک فعل می توان چند پسوند درجه ساز را با هم افزود، لیکن در این صورت آخرین پسوند تعیین کننده ی معنا و حالت خواهد بود. مثال:
گِی+ین+دیر+یل(گِییندیریلدیم) ، اؤرت+وٌن+دیر+یل(اؤرتوٌندیریلدی) ، …

برای دریافت آموزش درست نوشتار زبان و خط ترکمن روی شکل زیر کلیک کنید.

grey - مقدّمه ای بر ساختار زبان ترکمنی و آشنايي با برخی قواعد نوشتاری و دستوری آن

*منبع:

سایت جمعیت مختومقلی کلاله

مارقوش / دایره المعارف ترکمن صحرا
www.margush.ir
telfax: 0172-2221228
tel: 0172-2291449
mob:+98 9392291449

استفاده از مطالب سایت با قید منبع مانعی ندارد.

 

 

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شد.خانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*

*

code

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.