جدیدترین مطالب
خانه » دایرة‌المعارف » آثار باستانی » سنگ نوشته‌های تاریخی اورخون

سنگ نوشته‌های تاریخی اورخون

سنگ نوشته ها وآثار تاریخی منطقه اورخون
grey - سنگ نوشته‌های تاریخی اورخون

کتیبه های اورخون، از دوران خاقانی«بیلگه خاقان» امپراطور گؤگ تورک ها باقی مانده است. این کتیبه ها از نظر مادی ومعنوی جزو آثار بسیار با ارزش تاریخ ترک هاست. در این سنگ نوشته‌ها برای اولین بار از کلمه ترک به عنوان نام ملت اسم برده شده است. این سنگ نوشته‌ها از هر نظر یک شاه اثر میباشد. تعداد سنگ نوشته های اورخون سیزده عدد می‌باشد. مشهورترین این سنگ نوشته‌ها متعلق به بیلگه خاقان، کول تگین وتونیوکوق میباشد. ده سنگ نوشته دیگر، شامل نام ومشخصات شخص وفات یافته و توضیحاتی در مورد فعالیت‌هایش و صفاتش در زمان حیات می‌باشد.

این سنگ نوشته ها، در داخل مغولستان فعلی ودر جنوب دریاچه بایکال در منطقه اورخون قرار دارند. علاوه بر سنگ نوشته ها، اشیای بسیار با ارزش دیگری، همچون مجسمه ها، راه های سنگی، خانه های باستانی، کانال های آب ومجسمه های قوچ ولاک پشت موجود میباشد. اینجا یکی از مراکز مقدس ترک هاست.در بین مجسمه ها، مجسمه ای ازکول تگین موجود میباشد،که وضعیت اولیه خود را به خوبی حفظ کرده است. مجسمه کول تگین، کاراکتر ومشخصات یک گؤگ ترک را نشان میدهد. این آثار به سال ۱۸۸۹میلادی آشکار شده است. طول سطرها ۲۳۵ سانتی متر میباشد. بنای یادبود بیلگه خاقان یک کیلومتر با بنای یادبود کول تگین فاصله دارد. بیلگه خاقان برای یادبود تونیوکوق دو سنگ نوشته به یادگار گذاشته است که یکی دارای ۳۵ سطر ودیگری دارای۲۷ سطر میباشد. در سنگ نوشته های کول تگین و بیلگه خاقان گاها جملاتی مشابه ذکر شده است. نوشته های روی سنگ نوشته کول تگین سخنان بیلگه خاقان است، ولی در سنگ نوشته خود بیلگه خاقان، وقایعی دیگری که پس از مرگ کول تگین اتفاق افتاده، نیز نوشته شده است. اگر نوشته های دو سنگ نوشته کول تگین وبیلگه خاقان را با حروف وکتابت امروزی بنویسیم، حدود ۳۵ صفحه از یک کتاب را پر میکند. در این قسمت گزیده هایی از سنگ نوشته های دو برادر را که از زبان بیلگه خاقان قبل از مرگ دیکته شده است وبه مثابه وصیتی برای نسل آینده میباشد، را می آوریم:

*** *** ***

grey - سنگ نوشته‌های تاریخی اورخون

سخنان بیلگه خاقان

«من میلتین یاخشی واختیندا اونا خاقان اولمادیم…تورک میلتی نین، تورک حکومتی نین،آدی، سانی یوخ اولماسین دییه، گئجه یاتمادیم، گونوز اوتورمادیم، اولومونه چالیشدیم. آز میلتی چوخ، آج میلتی توخ قیلدیم…یوخسول میلتی زنگین، دوستاق میلتی افندی قیلدیم.»

من تانری کیمی گؤیده اولموش تورک بیلگه خاقان، بو چاغدا تختیمه اوتوردوم. سؤزلریمی سونونا قده ر دینله، یاخشی ائشیت. بوتون کیچیک قارداشلاریم، قوهوملاریم،اوغوللاریم، بوتون سویوم، میلتیم، ساغداکی شادآپیت بگلر، سولداکی تارکانلار، بویروق بگلری، اوتوز تاتار، دوققوز اوغوز بگلری، سوزلریمی یاخشیجا ائشیدین، دقتله دینله یین.

دوغودا گون دوغوشونا، باتیدا گون باتیسینا، قوزئیده گئجه یاریسینا(سیبری) قده ر اولان یئرلر ایچینده یاشایان میلتلر منه باغلیدیر. بونجا میلت، بونجا اؤلکه اوچون، قایدا قانون یاراتدیم. بو یئرلرده آرتیق پوزغونلوق یوخدور، قاریشیقلیق یوخدور. تورک خاقانی اؤتوکن اورمانیندا اتورارسا ائلده سیخینتی، اوزونتو اولمایاجاقدیر.

دوغودا «شان تونق»دوزنلیگینه قده ر اوردو یئریتدیم، دنیزه چاتماغیمیزا آز قالدی. گونئیده دوققوز ائرسینه قده ر اوردو یئریتدیم، تبته چاتماغیمیزا آز قالدی. باتیدا اینجی چایینی آشاراق دمیر قاپییا قده ر گئتدیم. قوزئیده ییرباییرقو لارین تورپاغینا اوردو یئریتدیم. بونجا یئرلره تورک آدینی،تورک شانینی چاتدیردیم! اؤتوکن اورمانیندا اؤزگه لر یوخ، ائل توتولاجاق یئر اوتوکن اورمانیدیر.(جنگلیدیر.)

بو یئرده اوتوروب چین ملتی ایله آرامی دوزلتدیم. آلتون، گوموش، ایپک،… بونجا شئیلری سخاوتله وئره ن چین ملتی نین سؤزو دادلی، قوماشی یوموشاق،یعنی ارمغانی جاذبه لیدیر. چینلی لر بو دادلی دیل و جاذیب ارمغانلارلا اوزاقداکی ملت لری اؤزلرینه طرف چکیرلر.یاخینا چکنده ن سونرادا فیتنه لرینی یایارلار. اوزاقداکی قوم لر چینلی لرین نئجه فسادچی اولدوقلارینی آنجاق او زامان آنلارلار.

ای تورک ملتی، دادلی سؤزلره و یوموشاق ارمغانلارا آلداندین و بیر چوخلاریمیز اؤلدو. یئنه یانیلیب و گونئیده کی چوقای اورمانینا، توقولتون دوزنلیگینه گئدیب یئرلشسن، ای تورک ملتی اؤله جکسن! اورالارا گئتدیگینیز زامان چینده ن گلن دوشمن آداملار آرانیزا سوخولار و سیزی آلدادیب دئیه رلر:«اونلار، اوزاقداکیلارا پیس، یاخینداکیلارا یاخشی هدیه لر وئریرلر». نئچه عوام آداملار بو سؤزلره آلدانیب اورالاراگئتدیلر و اؤلدولر. او یئرلره گئده رسن،ای تورک ملتی اؤله جکسن! اؤتوکنده قالیب اورالارا کاروان، قافله گؤنده رسن،سیخینتین اولماز. اؤتوکن اورمانیندا اوتورسان ابدی ایل توتاراق اوتوراجاقسان. توخ اولاجاقسان.

ای تورک ملتی، سن آج اولونجا توخلوق نه دیر بیلمزسن، فقط توخ اولونجادا آجلیق نه دیر دوشونمزسن! بئله اولدوغون ایچین سنی اوجالدان خاقانین سؤزونه باخمادین.اونون سؤزونو آلمادان یئرده ن یئره گئتدین. او یئرلرده توکندین. گئری قالانلارلا داها دا ضعیفله یه ره ک محو اولوردون…