جدیدترین مطالب
خانه » دایرة‌المعارف » آداب و رسوم » زبان و خط ترکمن

زبان و خط ترکمن

زبان و خط ترکمن

ترکمنی از خانواده زبان‌های آلتایی و از گروه زبان‌های ترکی جنوب غربی (اغوز) و زیر گروه زبان‌های اغوز شرقی است. ترکمنی با زبان‌های تاتاری کریمه و سالار و ترکی استانبولی، آذربایجانی و ازبکی مرتبط است. ترکمن‌ها و گویندگان بیشتر این زبان‌ها تاحدودی زبان یکدیگر را می‌فهمند. زبان ترکمنی را می‌توان حد واسط زیرمجموعه‌های غربی (ترکی استانبولی و ترکی آذربایجان) با زیرمجموعه‌های شرقی (ترکی قزاقی، ازبکی، قرقیزی و اویغوری) زبان ترکی دانست. به عنوان مثال برخی از کلماتی که در ترکی استانبولی و ترکی آذربایجان باهم تفاوت دارند را می‌توان به هردو فرم آن در زبان ترکمنی یافت[نیازمند منبع]. یک ترکمن می‌تواند به راحتی زبان‌های مختلف ترکی را فرابگیرد اما به دلیل گویش دشوار ترکمنی، یادگیری مکالمات ترکمنی اندکی دشوار است. در زبان ترکمنی سین با حرف ث تلفظ می‌شود و ز به صورت ظ.

ضمن آنکه حروفی که از بینی ادا می‌شوند و در شیوه‌های ترکی استانبولی و ترکی آذربایجانی معاصر حذف گردیده‌اند در ترکی ترکمنی کاربرد وسیع دارند. این حروف مانند “ـنگ” در گروه ترکی اغوز شرقی نیز به صورت گسترده مورد استفاده قرار می‌گیرند.

ترکمنی مانند دیگر زبان‌های آلتایی یک زبان پیوندی است. افعال بی‌قاعده کمی دارد و کلمات مذکر و مؤنث ندارد و ساختار جمله به شکل فاعل + مفعول + فعل است.

ریشه یابی زبان و خط ترکمنی:
زبان و خط ترکمنی از نظر زبان شناسی جزء شعبه جنوبی و یا جنوب غربی از شاخه های زبان اغوز(ترکی)، ترکی آذری و قفقازی ، ترکی عثمانی –استانبولی و لهجه های وابسته ترکی کریمه ای محسوب می گردد و دارای قابلیت خوب از لحاظ امکان ترکیبات جدید تعمیم معانی کلمات و غنی از نظر واژه می باشد. ترکی زبانی ترکیبی است که بنا به برخی اسناد تاریخی در ناحیه آلتایی بوجود آمده است،که تا پیش از قرن ششم میلادی از آن اثری نمی توان یافت. ولی قدیمی تر از این تاریخ به نظر می رسد. زبان ترکمنی ، قرقیزی ، آذربایجانی ، قزاقی شیوه های زبان واحدی دارند که تنها در قونم ها (اوج ها) و مورخه ها(واژه ها) تفاوت داشته و همگی از زبان ترکی سرمنشأ می گیرند.
آثار بدست آمده در سنگ نوشته های دره ینی سی در قرن ششم و سنگهای مسطور کناره های رودخانه اورخون (معروف به کتیبه های اورخون) در قرن هشتم، واحد بودن این اقوام را ثابت می نماید. از آثار بجا مانده دیگر ، قدیمی ترین کتاب ترکی (اغوزنامه) است که به خط اویغوری نوشته شده است که با کتاب قورقوت آتا (دده قورقوت) همخوانی دارد. در هزاره میان ۵۰۰ و ۱۵۰۰ میلادی ملل ترک زبان به دلیل پیشروی مکرر به سمت باختر ، به سراسر آسیای مرکزی تسلط یافتند. زبان ترکی طی قرون تحت تأثیر قبچاق و قوماق قرار گرفت بطوری که اغوزهای قدیم (ترکان شرقی) و ساکنین محدوده های دریای خزر و دریای سیاه و باکلان هم به آن دو لهجه سخن می گفته اند. ولی در قرن دهم میلادی در بین ترکان شرق لهجه خاقانیاو در قرن دهم میلادی و در قرن چهاردهم لهجه جغتایی(جاغاتای) (ازبکی قدیم) که زبان مشترک ادبی آسیای مرکزی بشمار می آمد، کاربرد داشته است، تأثیر زبان جاغاتای راحتی در اشعار دولت محمد آزادی پدر شاعر ترکمن مختومقلی فراغی نیز می توان یافت.
در قرن پانزدهم میلادی زبان ترکمنی قسمت تأثیر تحولات بنیادی از زبان جغتایی پیراسته گشت. کشور گشایی های سلجوقیان و عثمانیان ، زبان ترکی را به آذربایجانی و آناتولی وار و پای جنوب شرقی نشر داد. در آسیای خاوری ، زبان ترکی تنها درمیان یاکوت ها ، دره لنا هنوز صحبت می شود که شمالی ترین سخن گویان به این زبان هستند. با وجود بررسی های وسیع زبان شناسان هنوز هیچ ارتباط ساختمانی بین شاخه های ترکی و مغولی برقرار نگردیده و یک زبان نخستین آلتایی هم که شاید این هر دو زبان از آن مشتق شده باشند هنوز کشف نشده است.

خط ترکمنی:
خط ترکمنی که قبل از تسلط اعراب به آسیای مرکزی همچنان که گفته شد در دوره اغوزی ، اویغوری ، بوده که با تسلط اسلام و رواج الفبای عربی ، آن خط از بین رفته و خط ساده معمولی با ۲۴ حروف بی صدا و ۹ حرف صدا دار (مصوت) جانشین آن گردیده است.
با تغییرات مختصر حروف در سال ۱۹۲۳-۱۹۲۵ الفبای عربی تا سال ۱۹۲۹ در میان ترکمنهای ترکمنستان معمول بوده است . این خط با ز با تغییراتی اندک در سالهای ۱۹۳۰، ۱۹۳۶، ۱۹۳۷ انجام گرفت تا سال ۱۹۴۰ معمول بوده است بعد از این سال خط «سیریل» بوجود آمده بدین روی برای تطبیق این خطها به آوای زبان ترکمنی تلاش هایی انجام گرفت. اکنون اکثر زبان شناسان ترکمنستان معتقدند برای نشان دادن تفاوت مصوتهای کوتاه و بلند بهتر است بجای خط معمولی از خط لاتین استفاده شود.

ویژگی ها و تمایزات زبان ترکمنی با ترکی:
زبان ترکمنی از لحاظ ویژگی های زبانی در رده زبانهای ملتصق شمرده می شود. از خصوصیات چنین زبانهایی آن است که به هنگام اشتقالات لغات، هجاهایی به ریشه اصلی افزوده می شود ولی ریشه اصلی از افزودن هجاها هیچ گاه تغییر نمی کند. و هر چه به او افزایند به آخرش الحاق می شود. در ضمن دارای هماهنگی اصوات، نداشتن علامت جنیس و تنوع و نظم افعال می باشد.مصوت ها (حرفهای صدادار) در صحیح خواندن و صحیح نوشتن خط ترکمنی نقش عمده ای دارند، می توان گفت صداها و تن صداها و فقط مصوت ها تعیین می کند، بدون در نظر گرفتن حروف مصوت در لابلای حروف بی صدا در واقع خطی به نام خط ترکمنی نخواهد بود، بنابراین کاربرد آنها را در خط باید شناخت و در این راه باید همت گماشت.
در زبان ترکمنی از لحاظ فونتیک اغلب کسره به (ی) تبدیل می شودبه طور مثال در زبان ترکی آذری ، واژه گنجه(شب) در زبان ترکمنی (گیجه) تلفظ می شود.
از سویی (ز) تبدیل به (ر) می گردد. بطور مثال آذری ها به اصطلاح (نمی نویسد) (یازماز) می گویند ولی ترکمنها آن را (یازمار) تلفظ می کنند. همچنین بجای(و) حرف(ب) جایگزین میگردد بعنوان نمونه بجای وئر(بده) گفته می شود(بر)و بجای اولماق(شدن) می گویند (بولماق) از جهتی در ابتدای بسیاری از کلمات در زبان ترکمنی (م) بجای (ب) تلفظ می شود. بطور مثال در زبان ترکی (من) بجای (بن) ، مین(هزار) بجای (بین) و مرنی (این را) بجای (بونو) در زبان ترکمنی قرار می گیرد.

لهجه‌های ترکمنی:
قبایل و طوایف مختلف ترکمنی در طی فرآیند تحول پذیری و ارتباطات تاریخی با اقوام و ملل مختلف ، تأثیر و تأثراتی را به یکدیگر گذارده اند، که نتیجه آن نفوذ برخی از لحاظ ترکمنی در زبانهای دیگر و نفوذ لغات و اصطلاحات سایر ملل در زبان محاوره ای ترکمنی است. هر یک از طوایف ترکمنی بر مبنای مناطقی که در آنجا زندگی می کنند، گویش و لهجه های مخصوص به خود را دارند. و یک لغت و یک معنا به چند صورت و چند جور تلفظ می گردد. بیشترین تفاوت، در گویش بین دو طایفه یموت و گوکلان دیده می شود که از نظر موقعیت جغرافیایی از هم دورند.

تقسیم‌بندی لهجه‌های ترکمنی:
در یک تقسیم بندی، لهجه‌های ترکمنی را می‌توان به دو شیوه تفکیک کرد: ترکمنی خالص ، ترکمنی مخلوط.
ترکمنی خالص: مانند شیوه اقوام یموت، گوکلان ، تکه ، ارساری ، سمالیر ، صاریق که هر کدام لهجه خاص و تقریباً خالص را دارند.
ترکمنی مخلوط: که در حوالی مرز ایران و ازبکستان به این گویش گرایش دارند.
در شیوه اخیر تأثیر ازبکی صرف می شود. بجای آلیوام (می گیرم) به شیوه خازارلی(آله من) و شیوه مانیشلاق (آلامن) و شیوه نوخزر (آلامان) تلفظ می‌شود.
در مثالهای زیر تفاوت لهجه ای در برخی کلمات بچشم می خورد:
خواندن ( باق- گوُزله- اُوقاماق)
نگاه کن( باق – گوُزله – سه رات- وه لله)
آواز(اواز- اوُواز).
این نوع لغات همه لهجه و گویش طایفه ای از طوایف ترکمن است ، اکثر آنها اشتقاق مشترکی داشته و این تفاوت سلیقه و گویش قراردادی بوده و بنائی غلط شمرده و نفی می گردند.
تحقیق: فروزان معین

منابع:
۱- ندیمی، کمال الدین، پژوهش‌هایی بر فرهنگ و تمدن مردم گلستان، جلد اول، انتشارات مختومقلی فراغی، چاپ اول.
۲- تقوی ، عقیل، مردم شناسی ترکمنهای ایران، انتشارات مختومقلی فراغی، ۱۳۸۸ .
۳- پروفسور معمت سارای، ترکمن‌ها در عصر امپریالیسم، دانشگاه سووان،۱۹۷۸٫
۴- و.بارتولد، تاریخ ترکهای آسیای میانه، انتشارات طوس،۱۹۷۷٫
۵- پروفسور قفس اوغلو، فرهنگ ملی ترک یا تاریخ سلجوق، استانبول،۱۹۷۲٫
۶- م.ب بطروشفسکی،ن،وییگولوسکایا، تاریخ ایرانیان از دوران باستان تا سده ۱۸،ترجمه کریم کشاورز، انتشارات پیام، ۱۹۷۵

مارقوش ترکمن صحرا
شرکت بازرگانی و گردشگری
www.margush.ir

Tel: 0172 – 222 12 28
TelFax: 0172 – 229 14 49
Mobile: 0939 229 14 49

استفاده از مطالب سایت با قید منبع مانعی ندارد.

یک نظر

  1. نمی دانم چرا ترکمن ها خطشان را اینقدر بی دلیل از خط ترکی متفاوت کرده اند مثلا بجای y,ı می نویسند یا بجای j,c و بجای ŷ,y و امثال اینها که باعث شده ظاهر کلمات متفاوت بشه و درک متقابل از نوشته ها دچار مشکل. در حالیکه خیلی وقتها زبانهای همخانواده حتا کلمات متفاوت از نظر تلفظ را سعی می کنند شبیه هم بنویسند و هر منطقه با تلفظ خودش بخواند مثل کشورهای عربی که کلی تفاوت تلفظ دارند ولی یکجور می نویسند درحالی که ترکمنی و ترکی تفاوت تلفظ چندانی در موارد ذکر شده ندارند ولی متفاوت می نویسند!

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شد.خانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*

*

code

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.