جدیدترین مطالب
خانه » دایرة‌المعارف » زبان و ادبیات » خط و زبان ترکی اویغوری٬ از خطوط و زبان‌های رسمی دول ترکی حاکم بر ایران

خط و زبان ترکی اویغوری٬ از خطوط و زبان‌های رسمی دول ترکی حاکم بر ایران

خط و زبان ترکی اویغوری٬ از خطوط و زبان‌های رسمی دول ترکی حاکم بر ایران
مارقوش تورکمن صحرا – یاشار نیازی: تورکان اویغور از متمدنترین٬ و از پیشگامان تمدن و فرهنگ٬ در میان اقوام باستانی ترک بوده اندּ در تاریخ ترکی٬ نام اویغورها آنچنان با مفاهیم فرهنگ و تمدن عجین و حتی مترادف شده است که امروزه در زبان ترکی مفهوم “متمدن” با کلمه “اویغار” ادا می گرددּ در میان اقوام بیشمار ترک که همراه نیروها و ارتش مغول به خاک ایران امروز وارد شدند٬ گروه‌های ترکان اویغور جایگاه بسیار بزرگی داشته‌اندּ

در عهد الجایتوخان٬ هشت تن از ولایات بسیار مهم دولت٬ در حاکمیت والیانی از ترکان اویغور بوده استּ (سئوین آقا٬ اسه ن قوتلوق٬ اویغور تای٬ قازان٬ باییتمیش٬ سونجاق٬ توروم تاز٬ سونوک داش٬ و ارتنه که بنام خود در شرق ترکیه –بخشی آزربایجانی این کشور- دولتی تاسیس نموده است)ּعلاوه بر تاریخ سیاسی خلق ترک و آزربایجان٬ ترکان اویغور بر تاریخ و فرهنگ ایران امروز دو تاثیر عمده داشته اندּ یکی آثار مدنی مانند آشنا ساختن ایرانیان با مفاهیمی مانند کاغذ٬ خط ترکی اویغوری و تقویم ترکی-اویغوری٬ نوآوریهایی در نگارگری٬ موسیقی و ּּּ و دیگری اشتراک در تشکل خلق ترک در ایران و آذربایجانּ هر دوی این رشته از تاثیرات در آموزه نژادپرستانه و رسمی –دولتی فارسی نادیده گرفته شده و حتی انکار می گردندּ

در زیر به تاثیرات فرهنگی ترکان اویغور بر مدنیت ایرانیان و از جمله آزربایجان جنوبی اشاره ای فهرست وار شده استּ تاکید بر خط ترکی اویغوری که یکی از خطوط رسمی و دولتی دول ترک و آزربایجانی حاکم بر ایران بوده است هم از آن جهت ضروری است که امروزه در میان محورهای سیاست رسمی ترکی زدایی و فارس سازی دولتی خلق ترک در ایران٬ رسمی و دولتی ساختن نه تنها زبان فارسی بلکه خط فارسی و به عبارت دیگر ممنوع نمودن نه تنها زبان ترکی٬ بلکه خط ترکی نیز وجود دارد:

خط و زبان ترکی اویغوری٬ از خطوط و زبانهای رسمی دول ترکی حاکم بر ایران

از ماندگارترین هدیه های ترکان اویغور در تاریخ فرهنگ ایران٬ خط ترکی اویغوری است که برای نوشتن زبان ترکی باستان نیز به کار رفته است . قبل از آنکه در حدود سده ۱۰ م خط عربی برای نوشتن زبان های ترکی به کار گرفته شود، الفبای اویغوری در آسیای میانه در فاصله سده ۵ م. تا ۱۵م. متداول بوده است. این خط از خط سغدی گرفته و به زبان ترکی اویغوری تطبیق داده شده بود. اویغورها بعد از قبول دین مانى الفبای گؤک تورک را رها نموده و به جای آن الفباى جدیدى بر مبناى الفباى سغدى که مانوى بودند ساختند که به الفباى اویغورى معروف شد. الفباى سغدى ٢٢ حرف داشت و بر مبناى آرامى بود. خط اویغورى که از قرن هشتم میلادى خط رسمى شد٬ ١٨ حرف دارد و براى مشخص نمودن حروف صدادار سه حرف بکار می برد. براى رفع نواقص خط اویغورى که شبیه خط آشورى است از نقطه گذارى استفاده شده استּ

هرچند ترکان در قرون ١٠-١١ میلادی آغاز به کاربرد خط عربی نمودند٬ اما خط ترکی اویغوری تا قرن ١۵ میلادی نیز٬ به طور پراکنده ٬ به عنوان نمونه در ایران٬ به عمر خود ادامه داده استּ خط و الفباى اویغورى بعد از قبول اسلام نیز در ترکستان شرقى (چین) بکار رفته و در قرون وسطی به موازات ترکی ایغوری در میان تمام اقوام ساکن در سرزمین‌های پیرامون ایپک یول (جاده ابریشم) رایج گردیده و تا به دربارهای دولتهای ترکی آزربایجان (قاراقویونلو) و سلطان محمد فاتح در استانبول (عثمانلی) راه یافته است. حتی طبق منابع تاریخی جهانشاه حقیقی٬ برجسته ترین پادشاه دولت ترکی آزربایجانی قاراقویونلو٬ با استناد به اوغوزنامه اى به “زبان اویغوری” که در کتابخانه دربارش در تبریز موجود بود به سفیر عثمانى اظهار مىداشت که پدرش قارا یوسوف (قره یوسف) و سلطان مراد عثمانى هر دو از نژاد اوغوزخان میباشند.

خط و الفبای اویغوری در زمان مغولها و بعد از آن یکی از خطوط و زبانهای رسمى دولت ایشان و دیگر دولتهای ترکی حاکم بر ایران مانند تیموریان و ایلخانیان بوده استּ قدیمی ترین یاسای چنگیزی به خط اویغوری نوشته شده است. ترکان اویغور معلمان و کاتبان خانهای مغول بوده و توسط خط اویغوری به آنان سواد آموزی کرده اندּ ایلخانان ایران و آزربایجان در فرمانها و نامه های خود زبان مغولی و ترکی و خط اویغورى را بکار مىبردند. به عنوان نمونه الجایتو خدابنده، خان بزرگ تاتار نامههایی به زبان مغولی و به خط اویغوری به فرمانروایان مسیحی اروپا میفرستاد (اولجایتو به ترکی به معنی غنیمت جنگی است)ּ

دوران دولت‌های ترکی آزربایجانی ایلخانان٬ تیموریان و ּּּ در عین حال دوران ورود حاکمیت واژگان بی شمار ترکی و آلتائی در زبان فارسی بویژه در عرصه اصلاحات دیوانی استּ همچنین ترکان اویغور ناقل فرهنگ چین و اصطلاحاتی مانند (لعبت چین, نقاش چین, مشگ ختن, ترکان ختا و… ) به ادبیات فارسی نیز شمرده می شوندּ در اصطلاحهاى ترکى٬ سهم زبانهاى اویغورى٬ جغتایى٬ اوغوزى-سلجوقى بیش از دیگر زبانها و گویشهاى گروه ترکى است. منظور از اصطلاحات دیوانى لغتهایى است که به گونه اى با دستگاه سلطنت٬ دیوانهاى گوناگون٬ سپاه٬ شغلهاى حکومتى و دربارى ٬ مالیاتها و مانند آن بستگى داشته است. این اصطلاحها از زبانهاى فارسى٬ عربى٬ مغولى٬ ترکى٬ چینى و بندرت از یونانى و سانسکریت گرفته شده است. بررسى ریشه شناسى ماده هاى اصلى نشان مىدهد که در حدود ۴٨ درصد لغات و اصطلاحات دیوانی دولتهای ترکی بعد از مغول – پیش از قزلباش٬ دارای منشاء آلتایى هستند. پس از واژه هاى آلتایى به ترتیب سهم عربى و فارسى در خور ذکر است. ضمنا تعدادی واژه چینى٬ یونانى و سانسکریت و واژه هاى دورگه آلتایى و فارسى و عربى نیز وجود دارند

کتاب سراج القلوب نوشته شده به ترکی اویغوری در شهر یزد فارسستان در دوره مغول٬ زبان و خط اویغوری سمبل تشخص و برتری شمرده می شده استּ خط ترکی اویغوری در میان ملل ترکی آنچنان از قرب و منزلتی برخوردار بوده است که حتی صنف جدیدی از آشیقان ترک و ترکمن٬ به صرف دانستن این خط بنام بخشی بوجود آمده استּ اسپینسکی محقق روسی، در اثر خود موسیقی ترکمن مینویسد: “بخشی به کسی اطلاق می شده است که خط اویغوری را میتوانسته به خوبی بخواند. بخشیها، روان پزشکانی هستند که نفسی گرم به ایشان بخشیده شده است”. همانگونه که قبلا ذکر شد خط اویغوری علاوه بر ترکان٬ در میان ملل دیگر منطقه نیز رایج شده بودּ در اینباره در مقدمه تاریخ جهانگشای جوینی –یکی از کتب معتبر و ارزشمند تاریخی ایران از قرن هفتم- اثر عطا ملک جوینی٬ از منشیان و نویسندگان و درباریان دستگاه مغول٬ چنین گفته میشود: “امروزه، گستره زمین عموما و شهرهای خراسان…… زبان و خط اویغوری را هنر و دانش بزرگ دانند”

خط اویغوری به همراه خطوط اورخون٬ عربی و لاتین یکی از چهار خطی در تاریخ است که توانسته اند موقعیت خط ملی ترکی را کسب نمایندּ آثار ترکی به دست آمده نوشته شده به الفبای اویغوری بیشتر از آثار نگاشته شده به خط رونی ترکی استּ شماری از مهمترین آثار ادبیات ترک به خط و الفباى اویغوری به تحریر در آمده اندּ از جمله این متون میتوان این آثار را ذکر نمود:

۱- (تاریخ جهانگشای جوینی نویسنده علاءالدین عطا ملک جوینی٬ به تصحیح دکتر منصور ثروت٬ موسسه انتشارات امیر کبیر٬ چاپ دوم٬ سال ۱۳۷۸ ٬صفحات ۳۸- ۳۷

۲- قوتادغوبیلیک (علم سعادت بخش اثر بالاساغونلی)٬ عتبه الحقایق٬ اغوزنامه (که با کتاب دده قورقورت همخوانی دارد)٬

۳- بختیارنامه (نوشته شده به سال ١۴٣۵٬ اثر منصور بخشى. نسخه اصلى در آکسفورد)٬

۴- معراج نامه (ترجمه شده به ترکی شرقی توسط میر حیدر٬ و خوشنویسی شده به خط اویغوری توسط مالک بخشی هراتی٬ منتشر شده از سوى مدرسه زبانهاى زنده شرقى پاریس٬ ، کتابخانه ملی٬ ضمیمه ادبیات ترک٬ شماره ۱۹۰ با ۶۳ نگاره١٨٨٢)

۵- تذکره الاولیا (منتشر شده توسط پاوه دو کوریل٬ در پاریس به سال ١٨٨٩)

محبت نامه خوارزمى٬ مجموعه اشعار قاسم (در موزه بریتانیا) حماسه اوغوز خاقان یکی از مشهورترین نمونه های ادبیات شفاهی ترکان پیش از اسلام است که که پایانش با الفبای اویغوری و به اشکال مختلف تکرار شده استּ در این میان می بایست بویژه از کتاب سراج القلوب منصور بخشى یاد نمود که در سال ١۴٣٢ میلادی در شهر یزد فارسستان نوشته شده استּ این کتاب یکی از آخرین نمونه های استفاده از خط اویغوری در جهان استּ سراج القلوب نشانگر این واقعیت مسلم است که ایران در قرون وسطی نیز به منزله جزیی از دنیای ترک٬ مهد حیات ادبی و پاسدار فرهنگ ترکی بوده است.

سکه‌های اویغوری

یکی از عرصه‌های مهم کاربرد رسمی و دولتی زبان و خطوط ترکی در دولتهای ترکی ایران کاربرد آنها در ضرب سکه استּ قریب به تمام دولتهای ترکی ایران زبان و عبارات ترکی با خط اویغوری و یا عربی را در پولها (سکه ها٬ اسکناسها)٬ مهرها٬ طغراها (توغرا ویا توغراق ٬ تورا مهری است که بر فرمانهای پادشاهان ترک زده میشده است) توقیعات٬ فرمانها و نامه ها نیز بکار برده ا ند. در این سکه ها عبارت سؤزوموز و یا بعضن سؤزوم به معنی فرمان ما همیشه ضرب شده است. مغول‌ها٬ تیموری‌ها (گورکانی‌ها و میرانشاه‌ها)٬ ایلخانی‌ها (هولاکویی)٬ جلایری (ایلکانی)٬ چوپانی٬ اینجویی (آل مظفر)٬ قاراقویونلو (بارانلوها)٬ آغ قویونلو (بایندریه)٬ صفوی (قزلباشیه)٬ افشار و قاجارها در میان این دولتهای ترک آزربایجانی هستند.

بر این سکه‌ها نام سلاطین عموما به زبان ترکی و به خط عربی٬ اویغوری حتی گاها چینی نگاشته شده است. مثلا در سکه‌های غازان‌خان علاوه بر خط عربی از خط ترکی اویغوری و چینی به طور توآمان استفاده شده است. بر سکه‌های سلسله‌های ترک شده مغولی اکثرا عباراتی به ترکی مانند “قوتلوق بولسون” (قوتلو اولسون=مبارک باد) چاپ شده است. بر سکه‌های چنگیز خان عبارت ترکی “قاآن العادل٬ چنگیز خانی`ن یارلیغی” (فرمان شاهنشاه عادل٬ چنگیز شاه) دیده میشود. (یارلیق به معنی “بویروق و معادل فرمان فارسی و امر عربی است). نادرشاه افشار نیز پول چرمی ای به دو زبان فارسی و ترکی چاپ کرده است که بر آن عبارت “پوست شتر٬ حکم نادر٬ دئمه گؤتور!” نوشته شده بود.

سکه‌های دوره مغولی و ایلخانی (غازان محمود، اولجایتو محمد خدابنده، بوسعید بهادرخان، طغاتیمور، سلیمان) با خط اویغوری از بهترین سکه‌های ضرب ایران (در شهرهای تبریز، ساوه، سمر، بغداد، کاشان، اصفهان، آمل، دامغان، جرجان، سمنان، سلطانیه و … ) است ּ سکه‌هایی که به خط اویغوری ضرب شده تا هشتاد سال رایج بوده است. سکه های دوره ایلخانی همراه با خط اویغوری و در دوره زندیه و قاجار همراه با خط نستعلیق – خطی ایجاد شده توسط ترکان آزربایجانند

Uygur Alfabesi
Göktürk Kağanlığı`nın 744 tarihinde yıkılmasıyla onun yerine geçen Uygur egemenliği dönemi kültürel etkinlikler ve gelişmeler yönünden İslam öncesi Türk tarihinin en parlak ve dikkate değer dönemini oluşturur. Çin, Hint ve İran kültürlerinin de etkisiyle kültür hayatına öncelik, renk ve hareketlilik getiren Uygurlar, kağıdı ve matbaayı da alıp kullanmışlardır. Bu arada kullanılagelen Göktürk yazısını bırakarak kendilerine özgü yeni bir alfabe düzenlemişlerdir.Uygur alfabesi, Sogd kökenli olup, bazı değişikliklerle Türkçe`ye uygulanmıştı.

Bu alfabenin ne zaman kullanılmaya başlandığı kesin olarak saptanamamaktadır. Bugün için bilinen, bu yazı ile yazılmış en eski metinlerin IX. yüzyıl sonlarına ait olduklarıdır. Buna karşın, söz konusu alfabe Uygurların siyasal varlıklarını yitirmelerinden sonra da yüzyıllar boyunca kullanılmıştır. Türklerin İslamiyete geçişleri ve Arap kökenli yeni bir alfabenin kabulünden sonra da Türkistan ve Kırım`daki Türk devletlerinde bu alfabe varlığını koruyabilmiştir. Timur İmparntorluğu ve onun kollarında Uygur yazısının kullanıldığı bilinmektedir.

Ebu Said Mirza`nın 1468`de Uzun Hasan’a gönderdigil bitik -mektup- Uygur harfleriyle yazılmıştı. Osmanlı İmparatorluğu`nda da sarayda Uygurca bilen kâtipler vardı ve Orta Asya`daki Türk hükümdarlarına gönderilen mektuplarla kimi yarlıkları bunlar yazıyorlardı. Örneğin, Fatih Mehmet`in Otlukbeli Savaşı`ndan sonra Özbek Hanına gönderdiği zafername Uygur alfabesiyle yazılmıştı. Böylece Orta Asya Türkleri arasında olduğu kadar Osmanlı merkez yönetiminde de geçerliliğini koruduğu anlaşılan Uygur alfabesi, varlığını bir süre daha devam ettirmiş ve 18. yüzyılda tamamıyla unutulmuşdur

گردآوری و تنظیم: یاشار نیازی

منبع:
مارقوش / دایره المعارف ترکمن صحرا
www.margush.ir

telfax: 017-33221228
tel: 017-33291449
mob:+98 9392291449

یک نظر

  1. آلقیش سنه حورمتلی قارداشیم.
    وئردیگین بیلگی لردن فایدا بولدوق. تورکمن ادبیات و مدنیتینی داها آرتیق تانیتدیرمانیزا چالیشین.چاغداش تورکمن شاعیر و یازیچی لاری( خصوصیله ایراندا) و اوردا کی ادبی-مدنی گئدیش حاقدا بیزه ده معلومات وئرسه نیز ممنون اولاریق.ساغ اولون.
    یاشاسین بویوک تورک میللتی، یاشاسین تورکمن‌لرین بویوک ادبیات و مدنیتی.

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شد.خانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*

*

code