جدیدترین مطالب
خانه » دایرة‌المعارف » آثار باستانی » تعاریف میراث فرهنگی

تعاریف میراث فرهنگی

تعاریف میراث فرهنگی

تعاریف در رابطه با میراث فرهنگی

میراث فرهنگی
به آثار مادی و معنوی به جامانده از گذشته گفته می‌شود که بر هویت فرهنگی یک جامعه انسانی دلالت دارد و از آن جهت قابل توجه است که در شناخت زندگی گذشتگان مفید و مؤثر است و برای مطالعه جوامع، اقوام، و ملل گوناگون، و نیز بازشناسی آثار مادی تمدن‌ها و سیر تشکیل و تکامل آنها سندی باارزش به‌شمار می‌آید. “اموال فرهنگی به اموال منقول و غیرمنقولی اطلاق می‌شود که از نظر میراث فرهنگی یک کشور، واجد اهمیت فراوانی باشد…”.

میراث فرهنگی چیست؟
تا کنون شاید بارها این سؤال را از خود پرسیده باشیم ولی به جواب مستدلی برای آن نرسیده باشیم. به این منظور لازم است تا با مراجعه به منابع معتبر به تعریف کاملی از میراث فرهنگی دست یافت.

برای معرفی میراث فرهنگی بهتر است که ابتدا میراث و فرهنگ تعریف شود :

میراث: به طور کلی به هر چیزی که از پیشینیان به آیندگان آن ها برسد، گفته می شود.

فرهنگ: به مجموعه دستاوردها، ارزش های معنوی و مادی جامعه بشری گفته می شود که در طول تاریخ به وجود آمده مثل روابط اجتماعی، هنر، فلسفه، اخلاق، علم، تکنیک و…

اما میراث فرهنگی: به مفهوم جدید، حاصل روند تحول جامعه جدید، ارزش ها و نیازهای آن است، به عبارت دیگر به کلیه آثار باقی مانده از گذشته که دارای ارزش فرهنگی باشد نیز گفته می شود، هر اثر باستانی میراث فرهنگی محسوب می شود اما هر میراث فرهنگی جز آثار باستانی نیست.

معنای میراث فرهنگی در اساس نامه تشکیل سازمان میراث فرهنگی (۱۳۶۴)، این طور آمده است: به کلیه آثار باقیمانده از گذشته که نشان دهنده خط سیر انسان باشد و باعث عبرت انسان ها شود. و در قانون اساسی ایران، عناصر تشکیل دهنده میراث فرهنگی یک کشور، آثار فرهنگی – تاریخی نامیده می شوند که به طور کلی به دو بخش میراث مادی و میراث معنوی تقسیم می شود.

میراث فرهنگی معنوی شامل شخصیت های علمی ، فرهنگی و آیین ها و افکار فرهنگی است.

میراث فرهنگی مادی شامل آثار منقول و آثار غیرمنقول است، آثار منقول به آثاری گفته می شود که قابل انتقال و جابه جایی باشند مانند آثار موزه ای، یافته های باستان شناسی و…

آثار غیر منقول شامل : مجموعه های تاریخی، بناهای تاریخی، محوطه های باستانی، شهرهای تاریخی و تزئینات وابسته به معماری است

اما آیا میراث فرهنگی همان ثروت فرهنگی است؟

نکته قابل توجه این است که تمامی ثروت های فرهنگی جزء میراث فرهنگی اند اما تمام میراث فرهنگی ثروت فرهنگی نیستند، اما میراث فرهنگی را می توان به ثروت فرهنگی تبدیل کرد.

میراث فرهنگی در میان عموم مردم به چه معناست؟ بیشتر ما با شنیدن واژه میراث فرهنگی یاد سازمانی می افتیم که به نوعی مسئول نگهداری موزه ها ( به همراه آثارشان)، مجموعه های تاریخی، بناهاو سایر آثار ارزشمندی است که از دوران مختلف تا امروز برای ما و آیندگان باقی مانده است. اما با توجه به مطالب بالا این معنی به تنهایی کافی است؟ پس خود میراث فرهنگی بدون تعلق به سازمان خاصی موجودیت ندارند؟ پس چرا بسیاری از آثار فرهنگی درون مجموعه های خصوصی نگهداری می شوند یا مر بوط به سازمان دیگری مانند حج و اوقاف هستند؟

آیا تا کنون از خود پرسیده ایم که ظرف گلی ای که دست به دست از بزرگان خانواده به دست ما رسیده هم جزء میراث فرهنگی محسوب می شود؟ اگر جواب منفی است پس چرا آن را دست به دست می کنیم؟ چرا مهم است که حتما آن را سالم به دست آیندگان مان برسانیم؟

اما اگر جواب مثبت باشد، آیا تابه حال از خود پرسیده ایم که برای این اثر فرهنگی چه کرده ایم؟ همان طور که همه می دانیم تمامی مبادلات در این روزگار دو طرفه است، اگر اثر فرهنگی نشان دهنده فرهنگ پیشینیان ما است پس ما برای اثر فرهنگی چه هستیم؟ اگر اثر فرهنگی ارزشمند است چون تنها جسم آن نیست که ارزش دارد، بلکه کلی اندوخته فرهنگی با خود دارد که برای آن معنویت است که آن را دست به دست می کنیم، پس ما برای این سند زنده تاریخ چه باید بکنیم؟

چرا اگر همین اثر را درون یک موزه درون ویترین ببینیم برایمان جالب می شود که حتما آن را خوب ببینیم و اصلا برای دیدن همان اثر ممکن است ماه ها برنامه ریزی کنیم تا به موزه یا … برویم، که اگر در بیرون از خطوط مرزی ایران هم باشد باز بیشتر مورد استقبال ما قرار می گیرد. اما چرا همان اثر زمانی که در دستان ماست این گونه مهربان نیستیم؟ چرا بیشتر به ارزش های فرهنگی نهفته در این آثار بها نمی دهیم؟

بی تفاوتی ما به آثار فرهنگی مان به گونه ایست که برای خود اثر موجودیتی قائل نیستیم و حتی در ذهن خود تعریفی که داریم بسیار کلی و سازمانی است، مانند این که در تعریف کتاب، تنها به ناشر آن توجه شود، پس خود کتاب و نویسنده چه می شوند؟

برای هر یک از ما پیش آمده است به طور کاملا اتفاقی پا به منطقه ای گذاشته ایم که پر از تکه سفال های تاریخی است، چرا بیشتر از این که به فکر سامان دادن این تکه ها باشیم به فکر برداشتن غنیمت از آنیم؟ اگر جام طلایی در این منطقه پیدا کنیم چه کار می کنیم؟ برای خود بر می داریم؟ تحویل سازمان مربوطه می دهیم؟ یا آن را در جای خود رها می کنیم؟ اگر اثری فرهنگی است پس متعلق به تمامی انسان هایی است که در این جهان هستند، یعنی روزی خالق این اثر آن را برای دیگر انسان ها خلق کرده است. پس بزرگ تر ببینیم و بدانیم که ما هم می توانیم وظایفی در برابر آثار فرهنگی داشته باشیم، ممکن است امروز این وظیفه را با نمایش درست آن به تمامی انسان ها انجام دهیم و فردا با نگهداری و حفاظت آن در برابر غارتگران به گونه ای دیگر خدمتی به این اثر فرهنگی کرده باشیم.

آن چه اهمیت دارد برخورد درست ما به عنوان یک انسان در هر جای دنیا، با این آثار است.

میراث دیجیتال
میراث دیجیتالی شامل اسنادی از تمام قسمت‌های جهان است که از انواع مدارک موجود در همه زبان‌ها و همه زمینه‌های دانش به‌صورت دیجیتالی درآمده و یا از ابتدا به‌صورت دیجیتالی تهیه شده است و شکل دیگری ندارد شامل متن، پایگاه‌های اطلاعاتی، تصاویر ثابت و متحرک، اطلاعات شنیداری و گرافیکی، همین‌طور نرم‌افزارهای مربوط به آن که به‌صورت پیوسته یا غیر آن تهیه شده است”.
میراث فرهنگی معنوی
ابتکار دیگر، اعلام روز جهانی موزه‌ها در سال ۲۰۰۴ از سوی شورای بین‌المللی موزه‌ها (ایکام) به‌عنوان میراث فرهنگی معنوی است، که با هدف تأکید بر اهمیت میراث فرهنگی غیرمادی و ناملموس انتخاب شده است. میراث فرهنگی معنوی از دهه هفتاد میلادی (۱۹۷۳) برای حفاظت از فولکلور مورد توجه کشورهای عضو یونسکو قرار گرفت پیش از آن نیز در ۱۹۶۷ در اصلاحیه عهدنامه برن برای حراست از آثار ادبی و هنری از طریق قوانین حقوق مالکیت معنوی مطرح شده بود. مصادیق میراث فرهنگی معنوی عبارتند از: زبان، دانش سنتی، اساطیر، فولکلور، و مناظر فرهنگی. فرایند جهانی شدن در عرصه‌های اقتصادی، اجتماعی، و سیاسی که رشد سریع فناوری ارتباطاتی و اطلاعاتی آن را تقویت می‌کند بازتاب‌های فرهنگی بسیار مهمی دارد. فرهنگ جوامع کوچک‌تر، به‌ویژه گنجینه فرهنگ روایی و سنن شفاهی، تحت‌تأثیر فرهنگ غالب، به‌شدت رنگ می‌بازد. از این‌رو، جهانی‌سازی را عامل یکسان‌سازی فرهنگی می‌دانند. بنابراین حفظ میراث فرهنگی معنوی، به‌منظور بقای فرهنگ‌های محلی و بومی برای استمرار تنوع فرهنگی در جهان، امری ضروری است. به‌همین سبب، یونسکو این هدف را به‌عنوان یکی از اولویت‌های راهبردی در عرصه بین‌المللی فرهنگ با جدیت دنبال می‌کند.
میراث طبیعی
بر اساس تعریف مبنایی ارایه شده در کنوانسیون ۱۹۷۲ یونسکو میراث طبیعی به تشکل های فیزیکی، زیست شناختی و زمین شناختی، محل زیست گونه های گیاهی و جانوری در معرض خطر و مناطق دارای ارزش علمی و حفاظتی و زیباشناسی اطلاق می شود. پدیده ها یا مناطق مورد اشاره که اصطلاحا اموال طبیعی نامیده می شوند براساس ضوابط مشخصی به عنوان میراث جهانی در نظر گرفته خواهند شد که عبارتند از: نمونه های برجسته ای که معرف مراحل عمده سیر تحول زمین هستند. از جمله نشانه ها و مدارک مربوط به شیوه های زیست، فرآیندهای هنوز فعال زمین شناسی در تحول و شکل گیری زمین یا عناصر زمینی، آثار رویدادهای مهم، نمونه های شاخص معرف فرآیندهای بوم شناختی، زیست شناختی مربوط به تحول بوم سازگان های آب شیرین، بوم سازگان های دریایی یا ساحلی و اجتماعات گیاهی و جانوری، آثار معرف پدیده های طبیعی یا حوزه هایی طبیعی استثنایی و اهمیت زیباشناختی دارند، زیست گاه های طبیعی که از نظر حفظ تنوع زیست شناختی اهمیت بسیار دارند، از جمله آن دسته ای که در برگیرنده گونه های در معرض خطرند و از جنبه علمی یا حفاظتی ارزش جهانی استثنایی دارند.
میراث ناملموس
طبق مفاد بند دوم کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو، «میراث فرهنگی ناملموس»، این گونه تعریف می‏شود: «رویّه‏ها (عُرف‏ها)، نمادها، دانش‏ها، مهارت‏ها، ابزارها، اشیا، آثار هنری و مکان‏های مرتبط با آنها، که جوامع و افراد، آنها را بخشی از میراث ناملموس خود می‏شناسند و همواره از نسلی به نسلی دیگر منتقل می‏شود و پیوسته به وسیله انسان‏ها و جوامع و گروه‏ها در پاسخ به محیط اطرافشان و در تقابل با طبیعت و تاریخشان خَلق می‏شود و سازگار با مفاد حقوق بشر بین‏المللی و شرایط احترام متقابل میان جوامع، گروه‏ها و اشخاص باشد.
هر چند هنوز تعریف جامعی از «میراث ناملموس» ارائه نشده است، ولی با تأمل در مفاد بند دوم کنوانسیون – که ذکر کردیم – می‏توان فهرست مفیدی از حوزه‏هایی که در آنها میراث فرهنگی ناملموس، بارز و روشن است، ارائه داد.
۱- رویّه‏ها، نمادها و سنن شفاهی، به انضمام زبان، به عنوان حاصل میراث فرهنگی ناملموس ؛
۲- هنرهای نمایشی، از جمله: تئاتر، موسیقی، قصه‏خوانی، حرکات موزون و … ؛
۳- آداب و سنن اجتماعی، آیین‏های مذهبی، مراسم جشن و شادی، اعیاد و … ؛
۴- دانش و تجربیات انسان در تعامل با طبیعت و جهان ؛
۵- حرفه‏ها و صنایع دستی و آثار هنری ؛

منابع:
۱- یونس صمدی/ میراث فرهنگی در حقوق داخلی، جلد اول/معاونت معرفی و آموزش/ بهار ۱۳۸۲
۲- پیش نویس منشور ملی حفاظت از میراث فرهنگی جمهوری اسلامی ایران/ اسفند ۱۳۷۸

گردآوری و تنظیم: یاشار نیازی / مارقوش ترکمن صحرا
شرکت بازرگانی و گردشگری
www.margush.ir

گنبد کاووس – پاساژ شهرداری، واحد ۱۲
Tel: 0172 – 222 12 28
TelFax: 0172 – 229 14 49
Mobile: 0939 229 14 49

استفاده از مطالب سایت با قید منبع مانعی ندارد.

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شد.خانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*

*

code

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.